प्रवासाची तारीख: २१-फेब्रु-२०१९
वाहतूक पद्धत: ट्रेन आणि ऑटो-रिक्षा
किल्ल्याचा इतिहास
कर्नाळा किल्ला हा पनवेल शहरापासून सुमारे १० किमी अंतरावर, महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील एक डोंगरी किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून १४४० फूट उंचीवर वसलेले आहे. देवगिरी यादवांच्या काळात (१२४८-१३१८) हा किल्ला १४०० पूर्वी बांधला गेला असावा. सन १५४० पासून अहमदनगरच्या निजामशहाच्या ताब्यात होता . २२ जून १६७० रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी किल्ला जिंकला.
१८७९ मध्ये स्वातंत्र्यसैनिक वासुदेव बळवंत फडके हे आपल्या सैन्यासह कर्नाळा किल्ल्यावर मुक्कामी होते. वासुदेव बळवंत फडके यांच्या ठिकाणाची माहितीसाठी ब्रिटीश सैन्यातील अधिकारी पोथेरने बक्षीस जाहीर केले. एका रात्री त्याला माहिती मिळाली आणि तो रात्री कर्नाळा किल्ल्यावर पोहोचला आणि कर्णाई देवीच्या मंदिरात गाढ झोपेत असताना वासुदेव बळवंत फडके यांना पकडले.
भारतातील वन्यजीव संरक्षक आणि मराठी लेखक मारुती बी. चितमपल्ली यांचा जन्म ५ नोव्हेंबर १९३२ साली महाराष्ट्रात झाला. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा अभयारण्य आणि मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाच्या विकासात त्यांचा मोलाचा वाटा होता; भारताचा पक्षी म्हणून संबोधले जाणारे "सलीम अली" यांच्या प्रेरणेने मारुती चितमपल्ली यांना विस्थापित वन्यजीवांसाठी अनाथाश्रम बांधले , सलीम अली हे पहिले भारतीय होते ज्यांनी संपूर्ण भारतभर पद्धतशीर पक्षी सर्वेक्षण केले आणि त्यांनी पक्षीविज्ञान भारतात लोकप्रिय करणारे अनेक पक्षी पुस्तके लिहिली.
 |
| कर्नाळा पक्षी अभयारण्याचे प्रवेशद्वार |
प्रवास आणि ट्रेकिंगचा अनुभव
सकाळी १०:०० च्या सुमारास टम-टम च्या मदतीने आम्ही कर्नाळ किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचलो (कर्नाळा पक्षी अभयारण्याचा दरवाज्या कडे). पनवेल स्टेशनपासून २० ते ३० मिनिटे लागतात. टीप: मुंबई गोआ महामार्गावर सहजा रिक्षा मिळत नाही, म्हणून रिक्षा चालकाचा संपर्क क्रमांक घ्या, ज्यामुळे तुमचा परतीचा प्रवास सुलभ होईल. सुरवातीलाच वन विभागाची चेकपोस्ट आहे, जिथे भारतीय नागरिकांसाठी ३५ रुपये आणि गैर-भारतीय नागरिकांसाठी ६० रुपये द्यावे लागतील आणि जर तुम्ही प्लास्टिकचे साहित्य (जसे की पॉलिथिन पिशवी, बाटल्या, चिप्सचे पॅकेट इ.) घेऊन जात असाल तर १०० रुपये शुल्क भरावे लागेल. कॅमेरासाठी वेगळे शुल्क भरावे लागेल (मोबाइल फोन कॅमेरा वगळून). तसेच, ते प्लास्टिक सामग्रीसाठी तुमच्या पिशव्या तपासतील आणि प्लास्टिक सामग्रीची संख्यांची नोंद करून ठेवतात. जर तुम्ही सर्व प्लास्टिकचे साहित्य परत आणले आणि त्यांच्या नोंदीनुसार मोजणी जुळली तरच ते तुमचे १०० रुपये परत करतील.
 |
| पक्षी अभयारण्यातील मोर |
 |
| पक्षी अभयारण्यातील पोपट |
दहा मिनिटे चालल्यानंतर, आम्हाला काही पिंजरे दिसले, ज्यात काही पक्षी ठेवलेले होते, जसे की (गरुड, मोर, पोपट इ.) आम्ही पक्ष्यांचे फोटो काढण्यात थोडा वेळ घालवतो. पक्षी अभयारण्यात पाहण्यासाठी पक्ष्यांच्या खूप कमी प्रजाती उपलब्ध होते आणि पक्ष्यांची स्थितीही चांगली नव्हती. पक्षी पाहण्या करीत आम्ही फक्त ३० मिनिट घालवली, कारण आम्हाला गड माथ्यावर पोहचायचे होते.
 |
| माहिती फलक |
 |
| जंगलातील पायवाट |
आम्हाला करनाळा किल्ल्याबद्दल काही माहिती फलक आणि छत्रपती शिवाजी महाराज्यांनी त्यांच्या मंत्र्यांना लिहिलेले पत्र माहिती फलकावर दिसेल. सकाळी ११:०० च्या सुमारास खरा ट्रेक सुरू झाला. सुरुवातीला वाट खूप सोपी आणि सरळ होती, पण पुढे गेल्यावर लागलेली खाडी चाड आणि हुमस यामुळे ट्रेक अवघड वाटू लागला. नियमित ट्रेकर्सना शिखरावर पोहोचण्यासाठी सुमारे १ तास लागतो, परंतु आम्हाला शिखरावर पोहोचण्यासाठी सुमारे २ तास लागले, आमच्या गटात एकूण १६ सदस्य होते आणि बहुतेक सदस्यांचा ट्रेकचा पहिला अनुभव होता. प्रत्येक १५ ते २० मिनिटांनंतर, बसण्यासाठी आणि विश्रांती घेण्यासाठी शेडची व्यवस्था मिळेल, ज्यामुळे आम्हाला खूप मदत झाली. दुपारी १.०० च्या सुमारास आम्ही गड माथ्यावर पोहोचलो, पूर्ण किल्ला पाहण्यासाठी सुमारे १ तास लागतो कारण किल्ला खूपच लहान आहे, परंतु किल्ल्यावरून दिसणारा रायगड जिल्ह्याचा परिसर आणि मुंबई गोआ महामार्ग खुप सुंदर दिसतो. सुप्रसिद्ध कर्नाळा किल्याच्या सुळक्या जवळ थोडा वेळ घालवला. सुळक्याच्या आत काही कोरीव पाण्याचे टाके आहेत, त्यातील एका टाक्यात पिण्यायोग्य पाणी आहे. पूर्वी या सुळक्याचा उपयोग टेहळणी बुरुज म्हणून केला जात असे. अरुंद दरवाज्यातून आम्ही गडाच्या दुसऱ्या भागात पोहोचलो जिथे आम्ही सर्वांनी एकत्र बसून नाश्ता केला. दुपारी २:०० च्या सुमारास आम्ही परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली. कर्णाई देवीच्या छोट्या मंदिरात आम्ही सुमारे 15 ते 20 मिनिटे घालवली.
 |
| देवी कर्णाई |
 |
| सुळका आणि दरवाजा |
 |
| किल्याची तटबंदी |
दुपारी साडेतीनच्या सुमारास आम्ही पायथ्याशी पोहोचलो. वन विभागाच्या चेकपोस्टवर आम्ही आमच्या रिकाम्या पॉलिथिन पिशव्या आणि प्लास्टिकच्या बाटल्या दाखवल्या. प्लॅस्टिक साहित्याची मोजणी त्यांच्या रेकॉर्डशी जुळली. त्यामुळे त्यांनी आमचे १०० रुपये परत केले. कर्नाळा पक्षी अभयारण्याच्या गेटच्या विरुद्ध बाजूस, किंवा मुंबई गोवा महामार्गाच्या दुसऱ्या बाजूला म्हणता येईल, तिथे एक हॉटेल/ढाबा आहे जिथे आम्ही जेवण केले. आम्ही आमच्या दुपारचे जेवण पूर्ण होईपर्यंत रिक्षाचालकाला कर्नाल पक्षी अभयारण्याच्या गेटवर येण्याची सूचना केली. संध्याकाळी साडेपाचच्या सुमारास आम्ही पनवेल स्टेशनला पोहोचलो.
कर्नाळा किल्ल्यावर पहाण्यासारखी ठिकाणे
सुप्रसिद्ध सुळका
पाण्याचे टाके
वाड्याचे अवशेष
तटबंदी
प्रवेशद्वार
प्रवेशद्वारावर शिल्प
कर्णाई देवीचे मंदिर
जवळपास पाहण्यासारखी ठिकाणे
शीरधों गाव, स्वातंत्र्यसेनानी वासुदेव बळवंत फडके यांचे जन्मस्थान.
 |
| गडावरून दिसणारा रायगड परिसर |
 |
| वाड्याचे अवशेष |
 |
| दरवाज्यावरील शरब शिल्पे |
 |
| माहिती फलकावरील किल्याचा इतिहास |