दक्षिण ट्रेकर्स

दक्षिण ट्रेकर्स मध्ये आपले स्वागत आहे - जिथे प्रत्येक वाट एक गोष्ट सांगते. आमचा असा विश्वास आहे की सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे कमी प्रवास केलेले मार्ग - धुक्यात झाकलेले पश्चिम घाट, प्राचीन जंगलातील वाटा, वारा वाहणारे डोंगरमाथे आणि लपलेले धबधबे. साहस आणि दक्षिण भारताच्या वन्य सौंदर्यावरील सामायिक प्रेमातून जन्मलेला, आमचा ट्रेकर्स समुदाय एका साध्या कल्पनेने बांधलेला आहे: निसर्गाचा शोध घेणे, त्याचा खोलवर आदर करणे आणि प्रत्येक प्रवासात एकत्र वाढणे.

अंबरनाथ शिव मंदिर, लोनाड लेणी, लोनाड शिव मंदिर

प्रवासाची तारीख: ९ जुलै, २०२३
वाहतुकीची पद्धत : ट्रेन आणि दुचाकी

महाराष्ट्रात विशेषत: पावसाळ्यात, सह्याद्री पर्वतरांगांचे सौंदर्य अनुभवण्यासाठी हंगामी ट्रेकर्स सक्रिय होतात. पावसाळ्यात हिरवेगार डोंगर सुंदर दिसत असले तरी धोकाही तितकाच वाढलेला असतो. डोंगराच्या कड्यावरून घसरल्याने किंव्हा धबधब्याच्या तलावात पोहताना, पाण्यात बुडून अनेक पर्यटकांना जीव गमवावा लागतो व अति वृष्टी मुळे दरड कोसळते! या वर्षी इर्शाळगड डोंगरात दरड कोसळली आणि पायथ्या खाली असलेलं इर्शाळवाडी गाव मातीच्या ढिगाऱ्या खाली लुप्त झालं! तसेच दोनच दिवसांनी रायगड जिल्ह्यातील आणखी एका डोंगरात दरड कोसळून किल्ल्याचा बुरुज ढासळल्याची बातमी आली. धोका टाळण्यासाठी अगदी महाराष्ट्र सरकारने सुद्धा पावसाळी सहल टाळण्याचा सल्ला दिला होता, म्हणून आम्ही सर्व मान्सून ट्रेक रद्द करण्याचा निर्णय घेतला. आम्ही प्राचीन मंदिरे आणि लेण्यांना भेट देण्याचे ठरवले, नेहमीप्रमाणे विनायक बरोबर या विषयी चर्चा केली आणि आम्ही प्राचीन अंबरनाथ शिव मंदिर, लोणाड लेणी आणि लोणाड शिव मंदिराला भेट देण्याचे ठरवले. जेव्हा मी याच योजनेबद्दल माझे मित्र स्वरूप काका विलास परब यांच्याशी चर्चा करत होतो, तेव्हा त्यांनी अंबरनाथ शिव मंदिराजवळ असलेल्या बिर्ला मंदिराला भेट देण्याचा सल्ला दिला, म्हणून आम्ही बिर्ला मंदिरही आमच्या योजनेत जोडले.

अंबरनाथ शिव मंदिर

आम्ही पाहिलेली ठिकाणे

प्रवासवर्णन

प्रत्येक वेळी आम्ही प्रवासासाठी सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करतो, पण यावेळी आम्ही दुर्गम भागात प्रवास करणार होतो आणि गुगलवर सार्वजनिक वाहतुकीची फार कमी प्रमाणात माहिती असल्या कारणाने दुचाकीने प्रवास करण्याचा निर्णय घेतला. विनायकला नवीन मुंबईच्या रस्त्यांची माहिती असल्याने प्रवासाचा आराखडा त्यानेच तयार केला होता. मी सकाळी ६:०० वाजता गोरेगावहून प्रवास सुरू केला आणि सकाळी ८:२० च्या सुमारास विनायकच्या डोंबिवलीच्या घरी पोहोचलो. विनायकने नवीन घर घेतले होते व घरप्रवेशाच्या दिवशी आमंत्रित केले होते, पण काही कारणास्तव जाता आले नव्हते. या निमित्ताने त्याचे नवीन घरही पाहता येणार होते. विनायकच्या आईने न्ह्यारीला "कांदे पोहे" केले होते. पोटभर न्ह्यारी करून आम्ही सकाळी ८:५० च्या सुमारास अंबरनाथ शिव मंदिराच्या दिशेने प्रवास सुरू केला. पेट्रोल पंपावर इंधन भरण्यासाठी आम्ही थांबलो आणि अचानक पाऊस सुरू झाला, आम्ही दोघांनीही विंड चीटर आणले होते, पण मी ट्रॅक पँट ऐवजी जीन्स घालून आल्या कारणाने माझी फजिती झाली होती. आम्ही पाऊस थांबण्याची जवळपास १० मिनटे वाट पहिली, पण पाऊस काही थांबेना. उशीर व्हायला नको म्हणून आम्ही पुढे जाण्याचा निर्णय घेतला. काही अंतर भिजत पुढे गेल्यावर, पाऊस थांबला आणि मी सुटकेचा श्वास सोडला! मंदिर १३ किमी अंतरावर होते, स्थानिक लोक आणि गूगल मॅप्सच्या मदतीने आम्ही ३० मिनिटांत सकाळी ९:३० च्या सुमारास मंदिरात पोहोचलो.

अंबरनाथ शिव मंदिर

मंदिराचा परिसर आणि भव्यता पाहून अचंबित झालो, आत जाऊन शिव शंभुचे दर्शन घेतले आणि बाहेर आलो. अंबरनाथचे शिवमंदिर हे ११ व्या शतकात शिलाहार राजा छित्तराजाने बांधले असावे. हे अंबरनाथ रेल्वे स्थानकापासून (पूर्व) २ किमी अंतरावर वालधुनी नदीच्या काठी वसलेले आहे. हे मंदिर इसवी सण १०६० मध्ये बांधले गेले. पुरातन मंदिर म्हटले की शिल्पकला आलीच, ते पाहण्याकरिता मंदिरा भोवती फेरफटका मारला, कोरलेल्या मुर्त्या, नक्षीकाम अप्रतिम आहे. तसेच मंदिराचा शिखर इतका सुंदर आहे जणू शिल्पकलेचा चमत्कारच. हे मंदिर भूमिज शैलीत बांधलेले आहे. अशेच शिखर असेलेली मंदिरे महाराष्ट्रात व मध्य प्रदेशात पाहायला मिळतात. उदाहरण रतनवाडीचे अमृतेश्वर शिव मंदिर, नाशिक सिन्नर येथील गोंदेश्वर शिव मंदिर, मध्य प्रदेशातील निळकंठेश्वर शिव मंदिर, इत्यादी. ही मंदिरे शिलाहार राजवटीत, वेगवेगळ्या कालखंडात वेगवेगळ्या राजांनी बांधलेली आहेत. अनेक जण सांगतात की मंदिराचे बांधकाम पूर्ण झाले नाही म्हणून शिखर अर्धवट आहे, पण तसे नसून या मंदिराचे शिखर इस्लामी आक्रमणात नष्ट झाले आहे हे सत्य जाणीवपूर्वक लपवले जाते, असेच काहीसे कोल्होपुरातील खिद्रापूरच्या कोपेश्वर मंदिराचेही आहे, जुने शिखर तुटल्या कारणान तेथे आता गोल घुमट बांधले आहे. अंबरनाथ शिव मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेल्या मूर्ती पाहण्यात थोडा वेळ घालवल्यानंतर पुढच्या गंतव्यस्थानासाठी म्हणजे बिर्ला विठ्ठल मंदिराकडे जाण्याचा निर्णय घेतला. 👉 ब्लॉगच्या सुरुवातीला जा

अंबरनाथ शिव मंदिरातील शिल्पकला

बिर्ला विठ्ठल मंदिर

अंबरनाथ शिव मंदिरापासून बिर्ला विठ्ठल मंदिर ७ किमी अंतरावर आहे. अवघ्या २० मिनिटांत, १०:१५ च्या सुमारास आम्ही बिर्ला विठ्ठल मंदिरात पोहोचलो, मंदिराच्या आत फोटोग्राफीला मनाई असल्याने थोडी निराशा झाली. मंदिराच्या प्रांगणात, मंदिरासमोर, बिर्ला दाम्पत्यांची मूर्ती, विठ्ठल रखुमाईला नमस्कार करत आहे. मूर्तीच्या बाजूला असलेल्या फलकावर श्री बिर्ला आणि मंदिराविषयी माहिती लिहिलेली आहे, ती माहिती वाचून मंदिराच्या सभामंडपात प्रवेश केला. नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करून प्राचीन मंदिराप्रमाणे नक्षीकाम केलेले हे मंदिर अतिशय सुंदर आहे. गाभाऱ्यातील विठ्ठल रखुमाईची मूर्ती मंदिराप्रमाणेच सुंदर आहे, मूर्तीवरील पेहराव आणि दागिन्यांमुळे विठ्ठल आणि रखुमाईचे रूप आणखीनच सुंदर झाले होते, बघतच राहावे असे वाटत होते! मंदिराची प्रदक्षिणा केल्यावर, आम्ही आमच्या पुढच्या मुक्कामाला जायचे ठरवले, पण अचानक पाऊस सुरू झाला आणि पाऊस थांबण्याची वाट पाहत आम्ही मंदिरातच थांबलो. सुमारे १५-२० मिनिटांनी पाऊस थांबला आणि आम्ही आमचा प्रवास लोणाड शिव मंदिराकडे सुरू केला. 👉 ब्लॉगच्या सुरुवातीला जा

लोनाड शिव मंदिर व इतिहास

आम्ही गूगल मॅप्सच्या साह्याने, भिवंडी बायपासने आत शिरत, कच्च्या रस्त्याने लोनाड गावात सुमारे ११:३० वाजता पोहचलो. बराच पुढे गेल्यावर मंदिर दुर्ष्टीशी पढले आणि आनंद झाला, पण मंदिराची दुरावस्था आणि मंदिराचे अवशेष इतरत्र विखुरलेले पाहून हा आनंद काही क्षणातच मावळला. पावसाच्या पाण्यापासून संरक्षण करण्या करीत मंदिरावर मोठी ताडपत्री टाकलेली होती, ही अवस्था आपल्या हिंदू मंदिरांची! आम्ही गाभाऱ्यात न जाता बाहेरूनच महादेवाचे दर्शन घेतले आणि मंदिरावरील नक्षीकाम पाहत, मंदिरा भोवती फेरफटका मारला. फेरफटका मारताना काही गोष्टी निदर्शनास पडल्या आणि लक्षात आले कि इतक्या सुंदर मंदिराची ही दुरावस्था कशी झाली. मंदिराच्या जवळच ४ ते ५ फूट अंतरावर २ ते ३ मजली इमारत बांधलेली आहे, ही इमारत बांधत असताना नक्कीच मंदिराला क्षती पोहचली असणार आणि मंदिराचे बरेचशे अवशेष जवळील घरे बांधताना भरणी म्हणून वापर केला गेला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मंदिराच्या मागच्या बाजूस तलाव आहे, तेथे सुद्धा गावातील लोकांनी, मंदिराचे खांब अर्धे जमाती पुरून त्यांचा वापर बॅरिकेड म्हणून केला आहे. इस्लामी आक्रमणात मंदिराचे नुकसान झाले पण, स्थानिक लोकांच्या ह्या अश्या अज्ञानी वागण्यामुळे त्यात अधिक भर पढली. हे सर्व पाहत असताना पुरातत्व खात्याला मनातल्या मनात भरभरून शिव्या शाप देत होतो.

टीप: खाली दिलेली मंदिराची ऐतिहासिक माहिती श्री प्रवीण कदम यांनी लिहिलेल्या महाराष्ट्र टाइम्सच्या संकेतस्थळावरून घेतली आहे. लिंक : लोणाड शिव मंदिराचा इतिहास

शिलाहार राजा अपरादित्यचा प्रधान मंगलय्या याचा पुत्र अन्नपय्या याच्या इ. स. ९९७च्या एका ताम्रपटामध्ये या मंदिरासाठी भादाणे गावाचा महसूल नेमून दिल्याचे म्हटले आहे. यावरून हे मंदिर किमान १ हजार २४ वर्षे प्राचीन असल्याचे म्हणता येईल. लोणाड गावापासून एक किलोमीटर अंतरावरील चौधरपाडा गावातील मंदिरात एक शिलालेख असलेला गद्धेगळ (गर्दभ शापवाणी) आहे. २४ जानेवारी १२४० रोजीच्या या शिलालेखात लोणाडचे नाव लवणेतट असे लिहिले असून मंदिराचा उल्लेख 'लोणादित्य' म्हणून केलेला आहे. या शिलालेखाचे लिप्यंतर आणि भाषांतर डॉ. दाऊद दळवी यांच्या 'असे घडले ठाणे' पुस्तकात वाचायला मिळते. लोणाड मंदिराशी संबंधित अपरादित्य दुसरा याचा इ. स. ११८४ चा एक शिलालेख छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालयात आहे. या शिलालेखावर चंद्र, सूर्य आणि शिवलिंग कोरलेले आहे. लेखामध्ये लोणाड गावातील दोन श्रेष्ठींची घरे जकातमुक्त केल्याचे लिहिले आहे. लोणादित्य मंदिर गजरथावर असल्याचे शिल्पांकित केलेले आहे. मंदिराचा भार हत्तींनी आपल्या पाठीवर तोलल्याचा आभास होतो. मंदिराचे अनेक अवशेष जवळपास विखुरलेल्या अवस्थेत इतस्ततः पाहायला मिळतात. त्यामध्ये गणपती, लज्जागौरी, मिथुन शिल्पे, मृदंगवादक, नृत्यांगना, यक्ष-किन्नर, पुष्पवृष्टी करणारी आकाश युगुले असे अनेक घटक दिसून येतात. लोणादित्य मंदिर पूर्वाभिमुख असून त्याची भूमिज त्रिदल पद्धतीची बांधणी आहे. आज अस्तित्वात असलेल्या अवशेषांवरून त्याचे मूळ प्रमाण आणि सौंदर्य याची कल्पना येते. द्वारपट्टीकेवर ललाटबिंबासह नऊ शिल्पे आहेत आणि छताला कमळाच्या आकृतीने सालंकृत केलेले आहे. मंदिराच्या बाहेर महिषासूर मर्दिनी व गजासूर वधाची शिल्पे दिसतात. मंदिराच्या पश्चिमेस एक एकर क्षेत्रफळाचे मोठे तळे आहे. पूर्वी या तळ्याला घाट बांधलेला असावा, त्याचे दगड आता विस्कळीत अवस्थेत आढळतात. इथून जवळच चौधरपाडा गावात एक शिवमंदिर आहे. सध्या ह्या मंदिराला रामेश्वर मंदिर म्हणत असले तरी याचे नाव सोमेश्वर किंवा षोम्पेश्वर असावे. शिलाहार राजा मल्लिकार्जुन याच्या वसई येथील इ. स. ११६२ च्या शिलालेखात एका शिवालयाचा जीर्णोद्धार केल्याचा उल्लेख येतो. मंदिराकरिता लोणावाटक येथील वाडी दान दिल्याची नोंद आहे. या मंदिरातील शिवपार्वतीची मूर्ती आणि शंकराची पिंड लोणादित्य मंदिरातील असून ती भूतकाळात तिथे स्थलांतरित केली असावी. शिलाहारकालीन देखण्या परंतु उद्ध्वस्त अवस्थेतील हे स्थापत्य-लेणे एकदा आवर्जून पाहायलाच हवे. 👉 ब्लॉगच्या सुरुवातीला जा

लोनाड शिव मंदिर

लोनाड लेणी व धबधबा

लोनाडचे शिव मंदिर पाहून झाल्यावर, आम्ही गावामध्ये अजून काही पाहण्यासारखे आहे का ते शोधत आम्ही चालत पुढे गेलो, गावातील बऱ्याच ठिकाणी घरांचे व बिल्डिंगीचे काम चालू होते, थोडे पुढे गेल्यावर काली मातेचे मंदिर नजरेस पडले. मंदिर नवीनच बांधले होते, आम्ही काली मातेच्या दर्शनासाठी पुढे जातो ना इतक्यात मंदिराच्या दारात बांधलेला कुत्रा आम्हाला पाहून भोंकू लागला, आम्हाला काही पुढे जाऊ देईना. आम्ही बाहेरूनच मातेचे दर्शन घेतले आणि लोनाड लेण्या पाहण्यासाठी प्रस्थान केले.

पुन्हा एकदा गूगल बाबाची मदत घेत आम्ही लेण्यांच्या दिशेनं चाललो होतो. डांबरी रास्ता सोडत आम्ही उजवे वळण घेत कच्या रस्त्याने पुढे निघालो, इतक्या एक आवाज आला. मंदिराची वाट इथून आहे, इथून जा, आम्हला मंदिराकडे (लेण्या) जायचे आहे, हे काकांनी बरोबर ओळखले होते. गूगल बाबा कितीही हुशार असला तरीही स्थानिक लोकांची मदत घ्यावीच लागते. लेणयांकडे जाणारा रस्ता अरुंद आहे, फक्त दुचाकी जाऊ शकते इतकाच. डाव्या बाजूला दरी असल्या कारणाने गाडी हळू व सावधपणे चालवावी लागत होती, एक ते दीड किलोमीटरचे अंतर पार केल्यावर आम्ही दुपारी १२:०० च्या सुमारास लेण्यांजवळ पोहचलो. लेण्यांमध्ये थोडी फार गर्दी होती, तीपण गावकऱ्यांचीच. ह्या लेण्या फार प्रसिद्ध नसल्या कारणाने पर्यटकांची गर्दी फार कमीच असते. गावातील तरुण मंडळी जेवण बनवण्यात व्यस्त होती, लेण्यांच्या बाहेर एक बोकड बंधनला होता व मोठमोठे टोप ठेवले होते तर दुसरीकडे काही मंडळी मिक्सर मध्ये वाटण तयार करत होते. आज देवीला, बोकडाचा बळी देऊन मटणावर ताव मारण्याचा गावकऱ्यांचा बेत होता.

लोनाड लेण्या

लोनाड लेणी कल्याणच्या उत्तरेस ठाणे जिल्ह्याच्या सरहद्दीवर जानवल गावाजवळ आहेत. ही बौद्ध लेणी शिल्पे इसवी सन ५ व्या ते ८ व्या शतकातील आहेत. लँड स्लाइडिंग आणि डायनामाइटच्या स्फोटामुळे बाहेरील व्हरांडाचे जवळपासच्या भागात नुकसान झाले आहे. लेणी आता खंडेश्वरी देवीच्या मंदिरात रूपांतरित झाली आहे, परंतु कोरीव काम आणि शिलालेख तिच्या बौद्ध उत्पत्तीची साक्ष देतात. बाहेरील व्हरांडा असून चार खांब असून त्यातील एक तुटलेला आहे. खांबांच्या अगदी वरती कोरीव फलकांची मालिका आहे जी विश्ववंतारा (वेसंतारा), परोपकारी आणि दानशूर बोधिसत्वाची जातक कथा दर्शवते. विश्वंतारा यांचा जन्म राजा संजय याच्या अधिपत्याखाली जेतुत्तराच्या राज्यात झाला. पाऊस पाडण्याची जादूई शक्ती असलेल्या पच्छया नावाच्या पांढऱ्या हत्तीसोबत त्याचा जन्म झाला. अत्यंत दानशूर म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या, विश्वंतराने शेजारच्या राज्यातील आठ ब्राम्हणांना हत्ती दिला, जे त्यांना दुष्काळापासून वाचवण्यासाठी त्यांची मदत मागण्यासाठी आले होते. जादूचा हत्ती गमावल्याने जेतुत्तरातील लोक नाराज झाले आणि त्यांनी राजा संजयाला विश्वंतराला जंगलात घालवण्यास भाग पाडले. स्तंभांच्या बाहेर उजव्या भिंतीवर, एक मोठा कोरीव फ्रेस्को आहे ज्यामध्ये विश्वंतरा जातक कथेतील एक दृश्य देखील चित्रित केले आहे. हे दृश्य आहे राजा संजय ज्याने आपल्या प्रजेच्या तक्रारींना प्रतिसाद म्हणून विश्वंतराला हद्दपार केले. . व्हरांड्यातून, तीन ओपनिंग्स अंतर्गत चेंबरकडे नेतात. मध्यभागी उघडलेले मुख्य प्रवेशद्वारासारखे दिसते आणि दोन्ही बाजूंनी प्रवेश करण्याइतके मोठे आहे. चेंबर मोठ्या प्रमाणात उघडे आहे. मध्यभागी एक आयताकृती यज्ञकुंड किंवा पवित्र शेकोटी जी अलीकडच्या काळात बांधलेली दिसते. चेंबरच्या डाव्या टोकाकडे, खडकाचे दोन ढिगारे आहेत जे एखाद्या पुतळ्याचे किंवा संरचनेचे अवशेष वाटतात. बाहेरील गाभाऱ्याच्या मागील भिंतीच्या मध्यभागी एक दरवाजा आहे जो गर्भगृहाकडे जातो. मध्यवर्ती दरवाजाच्या दोन्ही बाजूला मागील भिंतीच्या दोन टोकांना देवांच्या मूर्ती असलेले आयताकृती कट-आउट्स आहेत. उजवीकडे मोठ्या उंदराची गणेशमूर्ती आहे. आतील गाभाऱ्यात खांदेश्वरी देवी आणि महिषासुर मर्दिनी यांचे पथ्य असलेले छोटे गर्भगृह आहे. नवीन बांधकाम असल्यासारखे वाटणाऱ्या चबुतऱ्यावर मूर्ती ठेवल्या आहेत. गुहेच्या आतील भागाचा शोध घेतल्यावर, बाहेरील बाजूस उजवीकडे पाण्याचे टाके दिसले.

लोनाड लेण्यां जवळील धबधबा

लेणी पाहून झाल्यावर आम्ही बाहेर आलो, आणि पाहिले की काही पर्यटक जंगलातून येत आहेत, म्हणून आम्ही आणखी काही प्राचीन गोष्टी शोधण्यासाठी जंगलाच्या दिशेने पुढे निघालो, परंतु आम्ही लहान धबधब्याजवळ पोहोचलो किंवा पाण्याचा प्रवाह म्हणू शकतो. आम्ही तिथे ५-१० मिनिटे घालवली आणि परतीचा प्रवास सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. दुपारी १:२० च्या सुमारास आम्ही घरी (विनायकच्या घरी) पोहोचलो. विनायकच्या आईने दुपारच्या जेवणात "पातोड्याची आमटी" ही खास डिश बनवली होती, भरपेट जेवण केले आणि सुंदर आठवणी सह मी माझ्या घरच्या गोरेगावच्या दिशेने प्रवास सुरू केला.

टीप :- ही सर्वे ठिकाणे, दुचाकीने पाहायला अंदाजे ५०० रुपये खर्च आला. (प्रत्येकी २५० रुपये).

👉 ब्लॉगच्या सुरुवातीला जा

भ्रमंती अंकाई टंकाई किल्ला आणि अत्भुत लेण्यांची

प्रवासाची तारीख: १४ जून २०२३

वाहतुकीची पद्धत: ट्रेन आणि रिक्षा

दुर्ग परिचय

अंकाई टंकाई किल्ले हे पश्चिम भारतातील सातमाळा पर्वतरांगांमध्ये आढळणारे ऐतिहासिक ठिकाण आहे. हे महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील येवला तालुक्यात आहे. भौगोलिकदृष्ट्या ते मनमाडजवळ आहेत. अंकाई किल्ला आणि टंकाई किल्ला हे लगतच्या डोंगरावरील दोन भिन्न किल्ले आहेत. दोन्ही सुरक्षित करण्यासाठी एक सामायिक तटबंदी बांधली आहे.

हा किल्ला देवगिरीच्या यादवांनी बांधला. शाहजहानचा सेनापती खान खानन यांच्या नेतृत्वाखालील मुघलांनी १६३५ मध्ये किल्ला सेनापतीला लाच देऊन हा किल्ला ताब्यात घेतला. १६६५ मध्ये, थेवेनॉटने या किल्ल्यांचा उल्लेख सुरत आणि औरंगाबाद शहरांमधील प्रवासाचा टप्पा म्हणून केला आहे. अंकाई शेवटी मोगलांच्या ताब्यात गेले. १७५२ मध्ये भालकीच्या तहानंतर हा किल्ला मराठा साम्राज्याच्या ताब्यात आला. त्यानंतर १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी ते ताब्यात घेतले.

सार्वजनिक वाहतुकीने कसे पोहोचायचे

मनमाड जंक्शन हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. मनमाड जंक्शनसाठी मुंबई सीएसएमटी तसेच पुण्याहून अनेक गाड्या उपलब्ध आहेत. मनमाड पश्चिमेकडून तुम्हाला ऑटो रिक्षा मिळेल किंवा तुम्ही शिर्डीसाठी एमएसआरटीसी बसमध्ये चढून अंकाई गावात उतरू शकता.

👉 खर्चाचा व वेळेचा तपशील पहा

प्रवास आणि ट्रेकचा अनुभव

हा ट्रेक आम्ही पावसाळी ट्रेक म्हणून प्लॅन केला होता, पण बिपरजॉय चक्रीवादळामुळे मान्सूनला उशीर झाला, हा किल्ला देखील कमी पावसाळ्याच्या प्रदेशात येतो, त्यामुळे पाऊसाचे दर्शन झाले नाही! आम्ही दादर स्टेशनवरून रात्री ९.४५ वाजता शिर्डी साईनगर एक्सप्रेसमध्ये चढलो; किमान एक ते दोन तास झोप मिळावी म्हणून आमच्याकडे निश्चित बुकिंग होते. आम्ही मनमाड जंक्शनवर साधारण १:४५ च्या सुमारास उतरलो. आधी आम्ही लवकरात लवकर पायथ्याचे गाव गाठायचे ठरवले होते, पण ते ठिकाण आमच्या साठी अनोळखी होते, अशा ठिकाणी रात्रीचे जाणे योग्य नाही म्हणून, आम्ही मनमाड जंक्शनवर पहाटे ५:०० वाजेपर्यंत थांबायचे ठरवले. वेटिंग रूममध्ये विश्रांती घेतली आणि सकाळी ५:०० च्या सुमारास आम्ही मनमाड पश्चिमेकडे निघालो, तिथे आम्ही नाश्ता केला आणि ऑटो रिक्षा चालकांशी सौदेबाजी सुरू केली. आमच्या ग्रुपमध्ये एकूण नऊ सदस्य होते; म्हणून, आम्ही प्रति ऑटोरिक्षा २०० रुपये या दराने दोन रिक्षा भाड्याने घेतल्या.

टंकाई वरून दिसणारा अंकाई किल्ला

वीस मिनिटांच्या प्रवासानंतर आम्ही सकाळी साडेसहा वाजता अंकाई टंकाई किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचलो. किल्ल्याची तटबंदी स्पष्ट दिसत होती आणि ती राजस्थानातील किल्ल्यांची आठवण करून देत होती. आम्ही किल्ल्याच्या दिशेने निघालो आणि पाहिलं की पुरातत्व खात्याने नुकत्याच पायऱ्या नव्याने बांधल्या होत्या आणि विश्रांतीसाठी टेबल्सचीही व्यवस्था केली होती. १० मिनिटात जैन लेण्यांच्या पहिल्या विभागात पोहोचलो. आम्हाला लेण्या बाहेरूनच पाहाव्या लागल्या, कारण पुरातत्व खात्यानं जाळीचे दरवाजे लावून लेण्या बंद केल्या होत्या. आम्ही जैन आणि हिंदू लेण्यांच्या दुसऱ्या विभागाकडे निघालो, ज्या मोठ्या आहेत आणि दगडांवर सुंदर कोरीवकाम आहे.

पायथ्याच्या गावातून किल्ल्याचे दृश्य

पहिल्या विभागातील जैन लेणी

एका गुहेत दगडात कोरलेली भगवती देवीची मूर्ती आहे. गुहांच्या आतील नक्षीकाम इतके सुंदर आहे की आम्ही तेथे जवळजवळ ३० मिनिटे घालवली. सुदैवाने माकडांचा वावर तिथे नव्हता, त्यामुळे आम्ही निर्भयपणे लेण्या पाहता आल्या; अन्यथा, आम्हाला आमच्या सामानाची काळजी घेण्यावर लक्ष केंद्रित करावे लागले असते.

भगवती देवीची मूर्ती

दुसऱ्या विभागातील जैन लेणी

लेण्यांचा दुसरा भाग पाहिल्यानंतर आम्ही गडाच्या दिशेने पुढे निघालो. २० मिनिटांच्या चढाईनंतर आम्ही मुख्य दरवाजापाशी पोहोचलो, जिथे आम्ही १० मिनिटे विश्रांती घेतली, शिवगर्जना केली आणि सकाळी ८:०० च्या सुमारास आम्ही किल्ला पाहण्यासाठी पुढे निघालो. किल्ला पाहत असताना, आम्हाला पुरातत्व खात्याद्वारे जीर्णोद्धाराचे काम चालू असल्याचे निदर्शनास पढले.

१५-२० मिनिटांची चढाई करून आम्ही लेण्यांच्या तिसऱ्या भागात पोहोचलो. ह्या हिंदू लेण्या होत्या आणि एका लेणीमध्ये त्रिमूर्ती (ब्रम्हा विष्णू महेश) मूर्ती आहे. अशीच मूर्ती घारापुरी (एलिफॅन्टा) बेटावर सुस्तिथित आहे आणि या मूर्तीचे छायाचित्र, महाराष्ट्र सरकार पर्यटन लोगो म्हणून वापरते. लेण्यांसमोर एक विहीर आहे, परंतु सध्या ती कोरडी अवस्थेत आहे.

चौथ्या विभागातील हिंदू लेनिन मधील त्रिमूर्ती

लेणी पाहून झाल्यावर पुन्हा १० मिनिटे चढून मनमाड दरवाजापाशी पोहोचलो, मनमाडच्या दरवाज्यापासून डावीकडे वळलो ते अंकाई किल्ल्याकडे. आम्ही पुढे गेलो आणि, लेण्यांच्या चौथ्या विभागाकडे पोहचलो, ह्या लेण्या दिखील हिंदू लेण्या आहेत. वाट झुडपांनी आच्छादित असल्याने आणि खडकांवर चढणे धोक्याचे असल्याने आम्ही त्या लेण्या पाहणे टाळले. खडकांवर कोरलेल्या पायऱ्या चढून आम्ही पुढे निघालो. चढाई करताना टंकाई किल्ल्याची तटबंदी आणि गडमाथा स्पष्ट दिसतो. अंकाई किल्ल्याचे संरक्षण करण्यासाठी अनेक दरवाजे बांधलेले आहेत. टीप: पायऱ्यांची उंच चढण असली तरी मार्ग सुरक्षित आहे.

अंकाई वरून दिसणारा टंकाई किल्ला

सकाळी ८:३० च्या सुमारास आम्ही गडाच्या माथ्यावर पोहोचलो आणि आम्हाला आणखीन एक लेणी दिसली, ही लेणी मोठी होती आणि या लेणीला सीता गुंफा असे नाव दिले आहे, परंतु आता स्थानिक लोक त्याचा गोठा म्हणून वापर करत आहेत, म्हणून आम्ही आत जाणे टाळले आणि पुढे निघालो, काही अंतरांवरच अगस्ती गुंफा नावाची दुसरी लेणी दिसली, या गुहेत देवांच्या मुर्त्या देखील ठेवल्या आहेत, साधू संत या लेण्यां मध्ये राहतात, त्यांनी गुहेची अतिशय उत्तम देखभाल केली आहे.

गुहेत काही मिनिटे घालवल्यानंतर आम्ही पठारावर पोहोचलो, जिथे खडकात कोरलेला तलाव आहे. तलाव काशी तलाव म्हणून ओळखला जातो. काशी तलावाच्या मध्यभागी अगस्ती मुनींची समाधी आहे. तलावापासून दूर एक मोठी वाडा सदृश्य रचना दुर्ष्टीस पढली आणि ती पाहण्या करिती पुढे निघालो, तिथे जाण्या पूर्वी आम्ही आणखी दोन तलाव ओलांडावे लागले. जस जसे पुढे जात होतो, तस तसे त्या वस्तूची भव्यता जाणवत होती. ह्या वास्तूच्या मध्यभागी कोरडे तलाव आहे. या वास्तूला वाडा (महाल) असे म्हणतात. संरचनेवर छप्पर नाही आणि संरचनेची फक्त कमान उरली आहे. रचनेच्या एका टोकाला एक पीर (दर्गा) आहे. नेहमीप्रमाणे एका संताची समाधी इस्लामिक आक्रमकांनी बेकायदेशीरपणे ताब्यात घेतली आणि दर्गा किंवा पीर मध्ये रूपांतरित केली.

वाड्याचे भग्न अवशेष

या टप्प्यावर, अंकाई किल्ल्याचा भ्रमंती संपते. आम्ही माघारी फिरून, सीता लेण्यां पाशी आलो, तिथे बाहेर बसण्यासाठी स्वच्छ जागा होती. सकाळी ९:०० च्या सुमारास नाश्ता केला, नाष्ट्या करीत मी आंबोळ्या आणल्या होत्या, तर बार्ते काकींनी धपाटे आणले होते. पोट पूजा करून आम्ही उतरायला सुरुवात केली. मनमाड दरवाज्यापाशी आल्यावर आम्ही टंकाई किल्ल्याकडे चढायला सुरुवात केली. पंधरा मिनिटात आम्ही गड माथ्यावर पोहोचलो. टंकई किल्ल्यावर एक मोठे पठार आहे, पठाराच्या मध्य भागी शिव मंदिर, समाधी आणि तलाव आहे. शिव मंदिर प्राचीन आणि नेहमी प्रमाणेच सुंदर आहे, सध्या ते उध्वस्त अवस्तेत असले तरी, जीर्णोद्धाराच्या प्रतीक्षेत आपले अस्तित्व टिकवून आहे.

टंकाई वरून दिसणारा अंकाई किल्ला

टंकाई किल्ल्या वरील भग्न शिव मंदिर

मंदिर पाहून झाल्यावर, आम्ही सर्वांनी ३० मिनिटे विश्रांती घेतली आणि सुमारे १०:१५ वाजता टंकाई किल्ला उतरायला सुरुवात केली. अंदाजे ३० ते ४५ मिनिटांत, सुमारे ११:०० वाजत पायथ्याशी पोहचलो. पिकअप साठी ऑटो रिक्षा ड्रायव्हरला फोने करून कळवले, ते १५ मिनिटात पायथ्याशी पोहचले आणि आम्ही ११:४५ च्या दरम्यान मनमाड स्टेशनला पोहचलो. टीप : परतीच्या प्रवासासाठी ऑटो रिक्षा ड्राइव्हचा संपर्क क्रमांक घ्या, कारण किल्ल्याच्या पायथ्याशी कोणतीही वाहतूक उपलब्ध नाही.

मनमाड स्टेशन जवळ अनेक रेस्टॉरंट्स आहेत, परंतु आम्ही ऑटो रिक्षा ड्राइवर कडे चौकशी केली असता त्याने विसावा हॉटेल मध्ये जा असे सांगितले, म्हणून आम्ही विसावा हॉटेलमध्ये जेवण करण्याचा निर्णय घेतला. आमच्याकडे जादा ५ तास होते, कारण आम्ही तपोवन एक्सप्रेसचे आरक्षण केले होते, जी संध्याकाळी ५:०० वाजता मनमाडला पोहचणार होती. अपेक्षित वेळेनुसार ट्रेक खूप लवकर पूर्ण झाला होता, काही नवीन मुले सोबत असल्या कारणाने, बफर टाइम जास्त धरला होता. कारण काहीही असले तरी, ५ तास हा वेळ खूपच जास्त होता, माझ्या कडून नियोजनात झालेली ही एक चूकच होती.

आनंदायी आणि उत्साहाने भरलेला होता, आणि आम्हाला नवीन ट्रेकिंग पार्टनर्स, श्री. अरुण बराटे आणि त्यांचे कुटुंब मिळाले, ज्यांना 150 हून अधिक ट्रेकचा अनुभव आहे. नवीन अनुभव आणि चांगल्या आठवणी घेऊन आम्ही घरी परतलो.