निसर्गाचे होकायंत्र: जंगलात वाट हरवल्यास दिशा कशी ओळखावी? (एक सविस्तर मार्गदर्शक)

     सह्याद्रीच्या कुशीत ट्रेकिंग करणे किंवा घनदाट जंगलातून भटकंती करणे हा एक थरारक अनुभव असतो. पण विचार करा, जर तुमची टीम पुढे गेली, मोबाईलची बॅटरी संपली आणि तुम्ही जंगलात एकटेच उरलात तर? अशा वेळी 'पॅनिक' न होता, निसर्गाकडे नीट लक्ष दिल्यास तोच तुमचा सर्वात मोठा वाटाड्या बनू शकतो.

१. सूर्य आणि सावलीची किमया (पूर्व-पश्चिम दिशा)

२. झाडांवरील शेवाळ (Moss) आणि साल (उत्तर दिशा)

३. मुंग्यांचे वारूळ आणि वाळवी (दक्षिण-उत्तर दिशा)

४. पक्षांची घरटी (पूर्वेचा संकेत)

५. रात्रीचे आकाश (ध्रुवतारा आणि मृग नक्षत्र)

६. माती आणि पाण्याचे प्रवाह

७. पावसाळी जंगलात स्वतःचे रक्षण कसे करावे? (Monsoon Survival)

८. जेव्हा दिशा कळते पण 'कुठे जायचे' हे माहित नसते, तेव्हा काय करावे?

९. मानवी खुणा कशा ओळखाव्यात?

१०. आवाजाच्या मदतीने (Whistle or Shout)

११. प्रकाशाच्या मदतीने (Flashlight or Mobile Flash)

१२. आरसा किंवा चमकणाऱ्या वस्तू (Signal Mirror)

१३. आगीच्या मदतीने (The Signal Fire)

१४. जमिनीवरील मोठ्या खुणा (Ground-to-Air Signals)

१५. कपड्यांचा वापर

१६. पाण्याचे नियोजन 

    निसर्ग आपल्याला पावलोपावली खुणा करत असतो. फक्त त्या ओळखण्याची नजर आपल्याकडे हवी. चला तर मग जाणून घेऊया, निसर्गाच्या मदतीने दिशा कशी ओळखायची.

१. सूर्य आणि सावलीची किमया (पूर्व-पश्चिम दिशा)

सर्वात जुनी आणि खात्रीशीर पद्धत म्हणजे सूर्याचा वापर.

• साध्या सावलीची पद्धत (Shadow Stick Method): १. जमिनीवर एक सरळ काठी उभारा. २. त्या काठीच्या सावलीचे जिथे टोक आहे, तिथे एक दगड ठेवा (ही तुमची पश्चिम दिशा आहे). ३. १५-२० मिनिटांनी सावली सरकेल, तेव्हा नवीन टोकापाशी दुसरा दगड ठेवा (ही तुमची पूर्व दिशा आहे). ४. या दोन दगडांना जोडणारी रेषा तुम्हाला अचूक 'पूर्व-पश्चिम' दिशा दर्शवेल.

२. झाडांवरील शेवाळ (Moss) आणि साल (उत्तर दिशा)

जंगलातील झाडे हे जिवंत होकायंत्र असतात.

• शेवाळ (Moss): शेवाळाला वाढण्यासाठी सावली आणि ओलावा लागतो. उत्तर गोलार्धात (भारतात), झाडाची उत्तर बाजू सूर्याच्या कडक उन्हापासून वाचलेली असते. त्यामुळे झाडाच्या खोडावर ज्या बाजूला जास्त हिरवेगार शेवाळ दिसते, ती बाजू साधारणपणे 'उत्तर' असते.

• झाडाची साल: झाडाच्या दक्षिण बाजूला जास्त ऊन लागत असल्याने, तिथली साल खरखरीत किंवा भेगा पडलेली असू शकते, तर उत्तर बाजूची साल तुलनेने गुळगुळीत असते. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

३. मुंग्यांचे वारूळ आणि वाळवी (दक्षिण-उत्तर दिशा)

कीटक हे हवामानाबद्दल अत्यंत संवेदनशील असतात.

• मुंग्यांचे वारूळ (Ant Hills): मुंग्या आपले वारूळ बांधताना सूर्यप्रकाशाचा विचार करतात. वारुळाचा जो उतार जास्त असतो किंवा जिथे जास्त माती साठलेली असते, ती बाजू सहसा दक्षिण असते. कारण तिथे सर्वात जास्त उष्णता मिळते, जी त्यांच्या अंडी उबवण्यासाठी गरजेची असते.

• वाळवीची वारुळे: वाळवीची वारुळे ही उत्तर-दक्षिण अक्षावर (Axis) असतात. त्यांचा अरुंद भाग उत्तर-दक्षिण तर रुंद भाग पूर्व-पश्चिम असतो, जेणेकरून दुपारच्या कडक उन्हाचा त्रास वारुळातील तापमानावर होऊ नये.

४. पक्षांची घरटी (पूर्वेचा संकेत)

पक्षी वाऱ्याच्या वेगापासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी घरट्याचे तोंड विचारपूर्वक ठेवतात.

• महाराष्ट्रात पावसाळी वारे पश्चिमेकडून वाहत असल्याने, अनेकदा घरटी पूर्वेकडे तोंड करून आढळतात. तसेच, सकाळचा कोवळा सूर्यप्रकाश घरट्यात यावा यासाठीही त्यांची रचना पूर्वेला झुकलेली असते.

५. रात्रीचे आकाश (ध्रुवतारा आणि मृग नक्षत्र)

जर तुम्हाला रात्रीच्या वेळी दिशा शोधायची असेल, तर आकाशापेक्षा मोठा मित्र दुसरा कोणी नाही.

• ध्रुवतारा (North Star): हा तारा नेहमी उत्तर दिशेला स्थिर असतो. तो शोधण्यासाठी 'सप्तर्षी' (Big Dipper) या सात ताऱ्यांच्या समूहाचा वापर करा. सप्तर्षीच्या पहिल्या दोन ताऱ्यांच्या रेषेत पाचपट अंतर पुढे पाहिल्यास तुम्हाला चमकणारा ध्रुवतारा दिसेल.

• मृग नक्षत्र (Orion): जर तुम्ही हिवाळ्यात ट्रेकिंग करत असाल, तर मृग नक्षत्रातील मधले तीन तारे (Orion's Belt) हे पूर्व-पश्चिम दिशेला समांतर असतात.  👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

चित्र १ - सप्तर्षी नक्षत्र, वन प्लस मोबाइलला ने काढलेला फोटो.
चित्र २ - सप्तर्षी द्वारे दिशा शोधण्याचे उदाहरण.

६. माती आणि पाण्याचे प्रवाह

• पाण्याचा प्रवाह: डोंगरावरून वाहणारे पाणी नेहमी खालच्या दिशेला जाते. पाणी वाहत असताना ते आपल्यासोबत माती घेऊन जाते. जर तुम्ही ओढ्याच्या प्रवाहाच्या दिशेने गेलात, तर तुम्ही लवकर सखल भागात (जिथे मानवी वस्ती मिळण्याची शक्यता जास्त असते) पोहोचू शकता.

• मातीचा ओलावा: डोंगराची उत्तर बाजू जास्त काळ सावलीत असल्याने तिथली माती जास्त ओलसर असते, तर दक्षिण बाजूची माती कोरडी आणि तांबूस असते.

सारांश:

१. गोंधळू नका: दिशा सापडत नसेल तर एका जागी शांत बसून पाणी प्या. 

२. एकापेक्षा जास्त खुणा तपासा: फक्त शेवाळ बघून निर्णय घेऊ नका, सोबत वारूळ आणि सूर्यही तपासा. 

३. मार्किंग करा: तुम्ही ज्या वाटेने जात आहात, तिथे दगडांची थप्पी लावून किंवा झाडांना खुणा करून ठेवा.

    पावसाळ्यात सह्याद्री आणि कोकणातील जंगले जितकी सुंदर दिसतात, तितकीच ती आव्हानात्मकही असतात. दिशा शोधण्यासोबतच स्वतःचे रक्षण (Survival) करणे ही मोठी जबाबदारी असते.

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

७. पावसाळी जंगलात स्वतःचे रक्षण कसे करावे? (Monsoon Survival)

    पावसाळ्यात निसर्गाचे रूप बदललेले असते. अशा वेळी खालील गोष्टी तुमची ढाल बनू शकतात:

अ) जळू (Leeches) आणि कीटकांपासून बचाव

पावसाळी जंगलात 'जळू' हा सर्वात मोठा त्रास असतो.

• उपाय: जळू अंगाला चिकटल्यास ती ओढून काढू नका, त्यामुळे जखम होऊ शकते. सोबत नेहमी मीठ किंवा तंबाखू ठेवा. ते जळूवर टाकल्यास ती आपोआप गळून पडते.

• पायाला ओडोमोस किंवा कडुनिंबाचे तेल लावल्याने कीटकांपासून संरक्षण मिळते.

ब) विजांपासून संरक्षण (Lightning Safety)

जर तुम्ही उघड्या पठारावर किंवा डोंगराच्या शिखरावर असाल आणि विजा चमकू लागल्या, तर:

• मोठ्या झाडाखाली उभे राहू नका: वीज उंच झाडांकडे जास्त आकर्षित होते.

• सखल भाग शोधा: शक्य असल्यास दरीच्या किंवा सखल भागात जा. धातूच्या वस्तू (उदा. ट्रेकिंग पोल किंवा छत्री) स्वतःपासून लांब ठेवा. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

क) पाण्याचे ओढे पार करताना सावधगिरी

पावसाळ्यात जंगलातील छोटे ओढे कधीही रौद्र रूप धारण करू शकतात (Flash Floods).

• अंदाज घ्या: जर ओढ्याचे पाणी गढूळ असेल आणि त्यात लाकडे किंवा पालापाचोळा वाहत येत असेल, तर याचा अर्थ वरच्या बाजूला जोरदार पाऊस पडत आहे. अशा वेळी ओढा ओलांडण्याचे धाडस करू नका.

• पाणी गुडघ्यापेक्षा वर असेल, तर एकट्याने ओढा पार करू नका.

ड) घसरणीची वाट आणि दगड

पावसाळ्यात कातळ आणि माती अत्यंत निसरडी होते.

• पाऊल जपून टाका: दगडांवर साचलेल्या हिरव्या शेवाळावरून पाय घसरण्याची शक्यता ९०% असते. पाऊल ठेवण्यापूर्वी काठीने (Walking Stick) जमिनीचा अंदाज घ्या.

• शक्यतो मातीच्या कडेने किंवा गवताचा आधार घेत चाला.

इ) शरीराचे तापमान टिकवून ठेवा (Hypothermia)

सतत पावसात भिजल्याने शरीराचे तापमान कमी होऊ शकते, ज्यामुळे थकवा आणि थरथर जाणवते.

• वॉटरप्रूफ बॅग: तुमची बॅग प्लास्टिकने आतून कव्हर करा. किमान एक जोड कोरडे कपडे प्लास्टिकच्या पिशवीत गुंडाळून ठेवा, जेणेकरून निवारा मिळाल्यावर तुम्ही ते बदलू शकाल.

• ऊर्जा टिकवण्यासाठी गूळ, शेंगदाणे किंवा चॉकलेट सोबत ठेवा.

"निसर्ग आपला मित्र आहे, पण त्याचा आदर करणे आणि त्याच्या नियमांचे पालन करणे हेच एका खऱ्या ट्रेकरचे लक्षण आहे." 

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

८. जेव्हा दिशा कळते पण 'कुठे जायचे' हे माहित नसते, तेव्हा काय करावे?

    जंगलात दिशा समजणे ही अर्धी लढाई आहे, पण योग्य मार्गाची निवड करणे ही दुसरी अर्धी लढाई. जर तुम्हाला तुमचा मूळ रस्ता सापडत नसेल, तर या पायऱ्यांचा अवलंब करा:

अ) S.T.O.P. नियम वापरा

जेव्हा तुम्हाला समजते की तुम्ही हरवला आहात, तेव्हा सर्वात आधी हे करा:

• S (Sit): एका जागी शांत बसा.

• T (Think): विचार करा - तुम्ही शेवटची ओळखीची खूण कुठे पाहिली होती?

• O (Observe): आजूबाजूला पहा - काही पाऊलखुणा, तुटलेल्या फांद्या किंवा मानवी खुणा दिसतात का?

• P (Plan): घाबरून धावण्यापेक्षा शांतपणे नियोजन करा.

ब) 'पाण्याचा प्रवाह' हा सर्वात मोठा वाटाड्या

जंगलातून बाहेर पडण्याचा सर्वात खात्रीशीर मार्ग म्हणजे पाणी.

• डोंगरावरून खाली वाहणारा छोटा ओढा शोधा.

• पाण्याचा प्रवाह ज्या दिशेला जातो, त्या दिशेने चालायला सुरुवात करा.

• ओढे पुढे जाऊन नदीला मिळतात आणि नद्यांच्या काठी मानवी वस्ती किंवा गावे मिळण्याची शक्यता ९९% असते. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

 

क) उंच ठिकाण गाठा (Survey the Terrain)

जर आजूबाजूला घनदाट झाडी असेल, तर एखाद्या टेकडीवर किंवा उंच जागी चढून परिसर पहा.

• काय शोधायचे? विजेच्या तारा, मोबाईल टॉवर, घरांचे छप्पर, शेते किंवा लांबून दिसणारा रस्ता.

• जर धूर दिसत असेल, तर तिथे मानवी वस्ती असण्याची दाट शक्यता असते.

ड) सरळ रेषेत चालणे (Avoid Walking in Circles)

माणूस जेव्हा जंगलात घाबरतो, तेव्हा तो नकळत गोल गोल फिरू लागतो. हे टाळण्यासाठी:

• एक दिशा निश्चित करा (उदा. उत्तर किंवा पश्चिम).

• चालताना आपल्या समोर असलेली दोन झाडे एका रेषेत धरून चाला.

• मागच्या झाडाकडे वळून पहा की तुम्ही सरळ रेषेत आहात का. याला 'झीरोइंग' (Zeroing) म्हणतात.

९. मानवी खुणा कशा ओळखाव्यात?

जंगलातून बाहेर पडताना 'सभ्यतेचे' (Civilization) संकेत देणाऱ्या या गोष्टींकडे लक्ष द्या:

• विजेच्या तारा किंवा खांब: जर तुम्हाला विजेच्या तारा दिसल्या, तर त्या कुठल्यातरी गावाला किंवा पंप हाऊसला जोडलेल्या असतात. त्या तारांच्या खाली किंवा बाजूने चालत गेल्यास तुम्ही बाहेर पडू शकता

• गुरं (Cattle): जर तुम्हाला गाई-गुरांच्या खुणा किंवा शेण दिसले, तर समजा आजूबाजूला कुठे तरी गुराखी किंवा गाव जवळ आहे.

• पायवाट (Foot Trails): डोंगरदऱ्यात प्राणी आणि माणसे दोघेही पायवाटा वापरतात. ज्या वाटेवर माणसांच्या चपलांचे ठसे किंवा दगडांची मांडणी (Cairns) दिसते, ती वाट तुम्हाला सुरक्षित ठिकाणी नेऊ शकते. 

"जंगलात तुम्ही हरवत नाही, तर तुमचा आत्मविश्वास हरवतो. जोपर्यंत तुमची नजर आणि विचार स्थिर आहेत, तोपर्यंत तुम्ही कधीच रस्ता विसरू शकत नाही."

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

    जंगलात संकटात सापडल्यानंतर बचाव पथकाचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी 'SOS' (Save Our Souls) सिग्नल देणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. हा एक जागतिक स्तरावर ओळखला जाणारा संकेत आहे. तुमच्याकडे असलेल्या साध्या साधनांच्या मदतीने तुम्ही हा कोड खालीलप्रमाणे देऊ शकता:

१०. आवाजाच्या मदतीने (Whistle or Shout)

जर तुमच्याकडे शिट्टी (Whistle) असेल, तर ती सर्वात प्रभावी ठरते.

• SOS पॅटर्न: ३ आखूड शिट्ट्या - ३ लांब शिट्ट्या - ३ आखूड शिट्ट्या (. . . --- . . .).
• आखूड (Short): १ सेकंद शिट्टी वाजवा.
• लांब (Long): ३ सेकंद शिट्टी वाजवा.
• यामुळे लांबवर असलेल्या लोकांना समजते की हा नैसर्गिक आवाज नसून मदतीचा साद आहे.

११. प्रकाशाच्या मदतीने (Flashlight or Mobile Flash)

रात्रीच्या वेळी बॅटरी किंवा मोबाईलचा फ्लॅश वापरून तुम्ही सिग्नल देऊ शकता.

• पद्धत: शिट्टीप्रमाणेच प्रकाशाचे ३ छोटे झोत, ३ लांब झोत आणि पुन्हा ३ छोटे झोत टाका.
• जर तुमच्याकडे बॅटरी नसेल, तर मोबाईलची स्क्रीन जास्तीत जास्त ब्राइटनेसवर ठेवून ती हलवू शकता.

१२. आरसा किंवा चमकणाऱ्या वस्तू (Signal Mirror)

दिवसा सूर्याच्या प्रकाशात आरसा, स्टीलचा डबा किंवा अगदी मोबाईलच्या स्क्रीनचा वापर करून 'सिग्नल मिररिंग' करता येते.

• सूर्याचा प्रकाश आरशावर पकडून त्याचे प्रतिबिंब (Flash) बचाव पथकाच्या दिशेने किंवा हेलिकॉप्टरच्या दिशेने फेका.
• सतत फ्लॅश फेकत राहिल्याने लांबून लोकांचे लक्ष चटकन वेधले जाते.

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

१३. आगीच्या मदतीने (The Signal Fire)

जंगलात आग हा सर्वात मोठा संकेत मानला जातो.

• तीनची संख्या: आंतरराष्ट्रीय नियमानुसार, एका ओळीत किंवा त्रिकोणात लावलेल्या ३ शेकोट्या म्हणजे संकटाचा संकेत असतो.

• दिवसा: आगीवर ओला पालापाचोळा किंवा हिरवी पाने टाका, ज्यामुळे दाट पांढरा धूर निघेल.

• रात्री: आग जितकी जास्त तेजस्वी असेल तितकी चांगली.

१४. जमिनीवरील मोठ्या खुणा (Ground-to-Air Signals)

जर वरून विमान किंवा हेलिकॉप्टर जाण्याची शक्यता असेल, तर जमिनीवर खुणा करा.

• दगड, लाकडे किंवा माती खोदून किमान १०-१५ फूट मोठा 'SOS' शब्द लिहा.
• 
  
• अक्षरे आजूबाजूच्या जमिनीपेक्षा वेगळ्या रंगाची असतील याची काळजी घ्या (उदा. हिरव्या गवतावर पांढरे दगड).

१५. कपड्यांचा वापर

• तुमच्याकडे असलेल्या सर्वात भडक रंगाचा कपडा (लाल, नारंगी किंवा पिवळा) एखाद्या उंच झाडाच्या शेंड्यावर बांधा किंवा उंच ठिकाणी उभे राहून तो हलवा.

महत्त्वाची टीप:

    कोणताही सिग्नल देताना तो '३ च्या संख्येत' देण्याचा प्रयत्न करा (३ शिट्ट्या, ३ लाइट फ्लॅश, ३ शेकोट्या). निसर्गात कोणतीही गोष्ट नैसर्गिकरित्या तीनच्या गटात घडत नाही, त्यामुळे बचाव पथकाला लगेच समजते की ही मानवी कृती आहे. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

१६. पाण्याचे नियोजन 

    ट्रेकिंग दरम्यान जंगलात वाट चुकल्यास 'पाणी' हा सर्वात महत्त्वाचा घटक ठरतो. अशा परिस्थितीत पाण्याचे नियोजन आणि ते जपून वापरण्यासाठी खालील काही महत्त्वाचे survival (अस्तित्व टिकवण्याचे) नियम पाळावेत:

अ. पाण्याचे योग्य रेशनिंग (Rationing) करा:

• घोट घोट पाणी प्या: तहान लागल्यावर एकदम अर्धी बाटली न पिता पाण्याचे छोटे छोटे घोट घ्या. यामुळे तुमचे तोंड ओले राहील आणि पाण्याची जास्त बचत होईल.
  
  
• पाणी वाचवण्यासाठी पाणी पिऊ नका असे करू नका: पाणी अजिबात न पिणे धोकादायक ठरू शकते. शरीर हायड्रेटेड ठेवण्यासाठी थोडे थोडे पाणी पित राहा.

ब. शरीरातील पाणी टिकवून ठेवा (Reduce Water Loss):

• सावलीत विश्रांती घ्या: दुपारच्या कडक उन्हात चालणे टाळा. एखाद्या मोठ्या झाडाच्या सावलीत बसा. यामुळे घाम कमी येईल आणि शरीरातील पाण्याची पातळी टिकून राहील.
• 
  
• तोंड बंद ठेवा: श्वास घेताना नाकाने श्वास घ्या. तोंडाने श्वास घेतल्यास घसा लवकर कोरडा पडतो आणि पाण्याची गरज भासते.

• कपडे अंगावर ठेवा: उन्हापासून संरक्षण करण्यासाठी कपडे पूर्ण अंगावर ठेवा, जेणेकरून घामाचे बाष्पीभवन (Evaporation) वेगाने होणार नाही. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

क. अन्नावर नियंत्रण ठेवा:

    जर तुमच्याकडे पाणी खूप कमी असेल, तर काहीही खाणे टाळा. अन्न पचवण्यासाठी शरीराला अधिक पाण्याची गरज लागते. भूक लागली तरी शक्यतो पाणी मिळेपर्यंत अन्न खाणे टाळलेले चांगले.

ड . नैसर्गिक पाण्याचे स्रोत शोधणे:

• ओलावा असलेली जमीन: जिथे जमीन थोडी ओलसर दिसते किंवा जिथे दाट हिरवळ आहे, तिथे खड्डा खणल्यास पाणी मिळण्याची शक्यता असते.

• पक्ष्यांचे निरीक्षण: पक्षी ज्या दिशेला उडत आहेत किंवा जिथे त्यांचा आवाज जास्त येत आहे, तिथे पाणी असण्याची शक्यता जास्त असते.

• दव (Dew): पहाटेच्या वेळी पानांवर साचलेले दव स्वच्छ कपड्याने पुसून ते पाणी गोळा करता येते.

इ. पाण्याचे शुद्धीकरण:

    नदी किंवा ओढ्याचे पाणी थेट पिताना काळजी घ्या. जर शक्य असेल तर ते पाणी उकळून घ्या किंवा तुमच्याकडे 'वॉटर प्युरिफिकेशन टॅब्लेट्स' असतील तर त्यांचा वापर करा.

ई. शांत राहा (Stay Calm):

    घाबरल्यामुळे (Panic) हृदयाचे ठोके वाढतात आणि शरीरातील ऊर्जा व पाणी जलद गतीने संपते. शांत राहून विचार केल्यास तुम्हाला पाण्याचे नियोजन करणे सोपे जाईल.

    ट्रेकिंगला निघताना नेहमी गरजेपेक्षा थोडे जास्त पाणी सोबत ठेवणे आणि वाटेत पाण्याचे स्रोत कुठे आहेत याची माहिती आधीच घेणे कधीही फायद्याचे ठरते.

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

कोरलाई गड, रेवदंडा, रामेश्वर मंदिर (चौल), सुंदर नारायण मंदिर

प्रवासाची तारीख: २५ जानेवारी, २०२६

वाहतुकीची पद्धत: सार्वजनिक वाहतूक (बस).

    आयुष्य म्हटलं कि चड उतार आलेच, २०२३ - २०२४ मध्ये देवाच्या कृपेने भरपूर भटकंती झाली होती. मे २०२५ ला केदारनाथ व तुंगनाथ ट्रेक नंतर भटकंतीला जणू स्वल्पविराम लागला. परिवारीक संकटांना तोंड देतादेता सहा महिने कसे गेले कळलच नाही आणि जखमेवर मीठ चोळणारी गोष्ट म्हणजे, रामेश्वरम, मदुराई, जिंजी सहल करीत आठ दिवस कामावर सुट्टी आणि ट्रेनचे आरक्षणही पक्के असताना तिकीट रद्द करावी लागली होती. मन दुखी होते पण चिडचिडेही झाले होते, या आजाराव औषध म्हणजे एकदिवसाची भटकंती. एकादिवसात घरी परतणे गरजेचे होते, त्यानुसार भटकंतीचे नियोजन करणे आवश्यक होते. २५ जानेवारी रविवार, धाकट्या बंधुंना सुट्टी असल्या कारणाने, घराची जवाबदारी त्याच्यावर सोपवून आपण भटकंती करीत घराबाहेर पडायचे असे ठरले. मुंबई नजीक भटकंती करिता बरीच ठिकाणे आहेत, पण नक्की कोणत्या ठिकाणी जायचे हे ठरत नव्हते. तसेच सोबतीला मित्र असतील तर प्रवास आणिखीन सुंदर होईल, पण यावेली नेहमीचे ट्रेकर्स मित्र मात्र त्याच्या वैयक्तिक कामात अडकले होते. म्हणून वॉट्सअँप ग्रुप वरील "Sahyadri Mumbai TTMM Community" या ग्रुप वर कोणी काही जाहिरात टाकली आहे का शोधायला सुरवात केली. अभिषेक धर्माधिकारी यांची जाहिरात नजरेस पडली, "कोर्लाई, रेवदंडा, रामेश्वर मंदिर, कनकेश्वर मंदिर". रात्री २ वाजता त्यांना मेसेज करून ठेवला, सकाळी त्यांचा मेसेज आला, नियोजनाविषय चौकशी केली असता कळले कि रविवारी  सकाळी ७:३० वाजता पनवेलला पोहचायचे होते. गोरेगावहून पनवेलला सकाळी ७:३० ला पोहचणे थोडे अवघडच होते, त्यावेळी अभिजित ने दादरहून बसने येण्याचा सल्ला दिला. मी त्यांना संध्याकाळ पर्यंत कळवतो असे सांगून, तयारीला लागलो.    

    नेहमी प्रमाणे शैलेश दादाला, विचारून ठिकाणांची माहिती घेत नियोजन कश्या प्रकारे आहे हे त्याला सांगितले. ठिकाणांची नावे ऐकताच क्षणी दादाने सर्व ठिकाणे एका दिवसात पाहून होणार नाहीत असे सांगितले. यामुळे जायचे कि नाही असा संभ्रम माझ्या मनात निर्माण झाला, पण दादाने सांगितले कि एक - दोन ठिकाणे पाहून झाली तरी चालतील पण तू जाऊन ये. मग काय जो होगा देखा जायेगा म्हणत अभिषेकला होकार कळवळा आणि बॅग भरायला सुरवात केली. या वेळेची भ्रमंती माझ्यासाठी थोडी वेगळी होती, यावेळी माझ्या सोबत नेहमीचे मित्र नव्हते. अनोळखी व्यक्तींसोबत भ्रमंती होणार होती. समोरची व्यक्ती कशी असेल, स्वभाव कसा असेल, असे असंख्य प्रश्न डोक्यात दरवळत असले तरी, भटकंती करिता घरा बाहेर पडायचे हे निश्चित होते. पहाटे ३:३० चा गजर लावून झोपी गेलो. 

प्रवास वर्णन

    पहाटे ३:३० च्या गजराच्या आवाजाने उठलो खरे पण झोप काही पूर्ण झाली नव्हती, तयार होऊन सुमारे ४:३० ला घरा बाहेर पडलो. इमारती खाली पहाटेची पहिली बसची प्रतीक्षा करत असते वेळी, वॉचमन काकांनी सांगितले कि आज रविवार असल्या कारणाने पहिली बस उशिरा येते. मला दादरला पोहचायला उशीर होऊनये म्हणून मी उबर ऑटोने गोरेगाव स्थानकात पोहचलो. पहाटे ४:५६ ची चर्चगेट लोकल पकडली, सांताक्रूझला पोहचलो असताना, अभिषेकाचा फोन आला आणि तो म्हणाला, आपला प्लॅन कॅन्सल झाला आहे. आपल्या सोबत येणारे २ ते ३ जण नाही येत आहेत. हे ऐकून मी निराश झालो, पण त्याच क्षणी मी अभिषेकला आपण दोघेच जाऊ असे सांगितलं आणि अभिषेकही तयार झाला. ५:४० च्या दरम्यान दादर स्थानकात उतरलो आणि पूर्व दिशेला बाहेर येत, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड (इस्टर्न एक्सप्रेस हायवे) च्या दिशेने चालत गेलो. एस टी बसेस कुठे थांबतात हे मला ठाऊक नव्हते, अंदाजे गेलो होतो. तेथील एका व्यक्तीला विचारले असता त्याने उजवीकडे (लालबागच्या) दिशेने जायायला सांगितले. काही अंतर पुढे गेल्यावर पुण्याला जाण्याऱ्या शिवनेरी बसेस दिसल्या. तिथे जाऊन चौकशी केली असता, कंडक्टर काकांनी बाहेर हायवेच्या कडेला जाण्यास सांगितले. अंदाजे सकाळी ०६:२० ला मुंबई - मुरुड बस आली, बस मध्ये चढलो आणि आरक्षण नसल्या कारणाने थेट मागच्या सीट वर जाऊन बसलो. शेवटच्या सीट आरक्षित नसल्या कारणाने मला शेवट पर्यंत बसायला मिळाले. कंडक्टर काकांकडून कोरलाईचे तिकीट घेतले आणि अभिषेकला कळवले कारण तो पनवेलहुन बस मध्ये चढणार होता व त्याने त्याचे आरक्षण आधीच केले होते.

    अंदाजे ७:४० च्या दरम्यान बस पनवेलला पोहचली, अभिषेक सोबत अजून एक व्यक्ती होती (कविता चाळके). म्हणजे आता भटकंती करीत आम्ही दोघान ऐवजी तिघे होतो. जसजशी बस पुढे जात होती तसतसे माझे लक्ष घड्याळाकडे जात होते आणि कोर्लाईला पोहचायला किती वेळ लागणार याचा अंदाज लावत होतो. अंदाजे ११:२० पर्यंत पोहचणार असे वाटत होते. सुमारे १०:२० च्या दरम्यान बस अलिबाग बस स्थानकात पोहचली आणि कंडक्टरने सूचना दिली कि, बस २० मिनिटे सी.एन.जी भरण्याकरिता थांबणार आहे, सर्वानी खाली उतरा. म्हणजे पोहचायला अजून उशीर होणार! यावेळेत आम्ही न्ह्यारी करून घेतली आणि पुन्हा डेपोत येऊन बसच्या प्रतीक्षेत उभोत होतो. बस आली खरी पण अन-आरक्षित प्रवासी सर्वात आधी बस मध्ये चढले आणि बस भरली. आरक्षण असलेल्या प्रवाश्यांना मात्र बस बाहेरच उभे राहावे लागले. यामुळे कंडक्टरने सर्व प्रवाश्यांना खाली उतरवले आणि आरक्षण असलेल्या प्रवाश्यांना पहिले आत घेतले. या सर्व घडामोडीत अजून २० मिनिटे वाया गेली. म्हणजे आम्हाला आता कोर्लाईला पोहचायला ११:२० च्या ऐवजी दुपारी १२:०० वाजणार होते. बस अलिबाग डेपोतून बाहेर पडली आणि काही अंतर पुढे गेली आणि ट्राफिक मध्ये अडकली. चौल चौक पर्यंत ट्रॅफिक मधेच अडकल्या असल्या कारणाने अंदाजे ४० मिनिटे वाया गेली आणि आम्ही दुपारी ०१:०५ ला कोरलाई बस थांबायला उतरलो.  

• कोरलाई गड
• चौल व कोरलाई गडाचा इतिहास
• कोरलाई गड भ्रमंती
• रेवदंडा गड
• रेवदंडा इतिहास
• रेवदंडा गड भ्रमंती 
• श्री हरेश्वर मंदिर
• श्री रामेश्वर मंदिर
• श्री रामेश्वर मंदिर इतिहास
• श्री सुंदर नारायण मंदिर
• खर्चाचा तपशील 
• वेळेचा तपशील

कोरलाई गड

    कोर्लाई बस थांब्या पासून ते कोर्लाई गडाच्या पायथ्यापर्यंत चालत पोहचायला १५ मिनिटे लागली. गूगल मॅप्सची मदद घेत आम्ही गडाच्या दिशेने चालत असते वेळी, एका स्थानिक व्यक्तीने आम्हाला मदद केली. गावातून न जाता, समुद्र किनारी असणाऱ्या सरळ वाटेने आम्हाला जाण्यास सांगितले. गडाच्या पायथ्याशी असणाऱ्या शिव मंदिराच्या मागच्या बाजूने गडावर जाणारी वाट आहे, तसेच गडाला प्रदक्षिणा घालून गडाच्या उत्तर दिशेने सुद्धा गडावर प्रवेश करता येतो. हा गड एका टेकडीवर वसलेला असून जास्त उंचीवर नाही. आम्ही दक्षिण दिशेने, शिव मंदिराच्या मागच्या बाजूने टेकडी चढायला सुरुवात केली आनंद अवघ्या २० मिनिटात गडाच्या प्रवेश द्वारा समोर पोहचलो आणि काही क्षणासाठी इतिहासात हरवून गेलो. 

चौल व कोर्लाई गडाचा इतिहास

    महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यातील चौल हे गाव आणि त्याच्या जवळ असलेला कोर्लाई किल्ला हे कोकणच्या सागरी इतिहासातील अतिशय महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते. प्राचीन काळापासून ते पोर्तुगीज, मराठे आणि इंग्रजांपर्यंत अनेक सत्तांनी या प्रदेशावर आपला प्रभाव गाजवला. व्यापार, युद्ध, धर्म आणि संस्कृती यांचे अनोखे मिश्रण येथे पाहायला मिळते. 

    चौलचा इतिहास इ.स.पू. ३०० ते ४०० वर्षांपूर्वीचा असल्याचे पुरावे उपलब्ध आहेत. प्राचीन काळी चौल अनेक नावांनी ओळखले जायायचे जसे कि खालील प्रमाणे.

चंपानगरी : प्राचीन पौराणिक संदर्भांनुसार चौलचा उल्लेख 'चंपानगरी' किंवा 'चंपानवती' असा आढळतो. 

सिम्युल : इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या काळात, ग्रीक भूगोलशास्त्रज्ञ टॉलेमी (Ptolemy) याने आपल्या नोंदींमध्ये या बंदराचा उल्लेख 'सिम्युल' किंवा 'टिमुला' असा केला आहे.

चेमुल : कान्हेरी आणि नाणेघाट येथील शिलालेखांमध्ये या ठिकाणाचा उल्लेख 'चेमुल' किंवा 'चिमुलो' असा आढळतो.

सिमुर : १० व्या शतकातील अरबी प्रवाशांनी (उदा. अल-मसुदी) या शहराचा उल्लेख 'सिमुर' किंवा 'सैमूर' असा केला आहे.

रेवदंडा : पोर्तुगीज काळात चौळच्या एका भागाला 'रेवदंडा' असे नाव मिळाले, जे आजही प्रचलित आहे.

•  सातवाहन, शक, कुशाण, वाकाटक व चालुक्य राजवटींच्या काळात चौल एक प्रमुख बंदर होते. 
• रोमन साम्राज्याशी थेट व्यापार चालत असल्याचे पुरावे सापडतात. 
• रोमन नाणी, मणी, मृद्भांडी व पुरातत्त्वीय अवशेष येथे सापडले आहेत. 
• अरब आणि पर्शियन व्यापारी चौलमध्ये नियमित ये-जा करत असत. 
• चौलमधून मसाले, कापूस, कापड, रत्ने, हत्ती-दात आणि सुगंधी पदार्थ यांची निर्यात होत असे. 

    चौल हे केवळ व्यापारी बंदर नव्हते तर ते एक महत्त्वाचे धार्मिक केंद्रही होते. 

• बौद्ध काळात येथे स्तूप, विहार आणि गुंफा उभारल्या गेल्या. 
• हिंदू राजवटींच्या काळात मंदिरे उभारली गेली. 
• नंतर इस्लामी व पोर्तुगीज प्रभावामुळे विविध धर्मांचे सहअस्तित्व दिसून येते. 

    १५व्या शतकात पोर्तुगीज भारतात आले आणि त्यांनी चौलचे महत्त्व ओळखले.

• इ.स. १५०७ मध्ये पोर्तुगीजांनी चौलमध्ये आपली वसाहत स्थापन केली
• त्यांनी चौलला “Chaul de Baixo” (खालचा चौल) आणि “Chaul de Cima” (वरचा चौल) अशा दोन भागांत विभागले
• अनेक चर्च, किल्ले आणि व्यापारी गोदामे बांधली ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार केला. आजही चौल–रेवदंडा परिसरात पोर्तुगीज स्थापत्यशैलीचे अवशेष पाहायला मिळतात.

    कोर्लाई किल्ल्याचा इतिहास

• इ.स. १५२१ मध्ये पोर्तुगीजांनी कोर्लाई किल्ल्याची उभारणी केली
• पोर्तुगीजांनी त्याला “मॉरो  दे चौल" (Morro de Chaul) असे नाव दिले
• चौल बंदराचे संरक्षण करणे हे किल्ल्याचे मुख्य उद्दिष्ट होते
• इ.स. १६५७ - १६६० दरम्यान छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध मोहिमा सुरू केल्या.
• इ.स. १६६५ च्या आसपास कोर्लाई किल्ला जिंकण्याचा प्रयत्न झाला, मात्र: मजबूत तटबंदी, समुद्राकडून संरक्षण यामुळे किल्ला पूर्णपणे जिंकता आला नाही.
• १७३९ साली चिमाजीअप्पाने सुभानराव माणकराला कोर्लाईवर पाठवले, आणि वर्षभरातच किल्ला हाती लागला. मराठ्यांनी बुरुजांची नावे बदलून सां दियागोचे नाव पुस्ती बुरूज, आणि सां फ्रांसिसकुचे नाव ठेवले गणेश बुरूज ठेवले. 

कोर्लाई = “कोर + लई (किंवा लई/लई)”
कोर → कडा / टोक / उंच सुळका
लई → जागा / भूभाग (जुना देशी शब्द)

अर्थ:
----------
समुद्राकडील उंच कडा / टोकावरचं ठिकाण
हे अर्थ भौगोलिकदृष्ट्या अगदी अचूक बसतात, कारण कोर्लाई किल्ला समुद्राला लागून उंच कड्यावर आहे. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

कोर्लाई गड भ्रमंती

    इतिहासातून वर्तमानात येत गड भ्रमंतीला सुरुवात केली. गडाचा प्रवेशद्वार व बुरुज सुस्तिथित आहे, थोडीशी डागडुजी आणि पुरातत्व खात्याच्या इच्छा शक्तीची गरज आहे. प्रवेशद्वाराच्या कमानीवर पोर्तुगीझ भाषेतील शिलालेख व काही चिन्हे आहेत.

गडाचा दक्षिण प्रवेशद्वार

मुख्य प्रवेशद्वारावरील राजचिन्हे व शिलालेख

वरील फोटो मधील चिन्हे व शिला लेखाची माहिती

१. चिन्हे: पोर्तुगीज हेराल्ड्री (राजचिन्ह शास्त्र)

हे कोरीव काम पोर्तुगीज साम्राज्यशाहीच्या प्रतिमाशास्त्राचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
शाही राजचिन्ह: मध्यभागी असलेल्या चौरस चौकटीत एकेकाळी पोर्तुगालचे अधिकृत ढाल-चिन्ह होते.
सात किल्ले: मुख्य चौकटीच्या उजव्या बाजूला तुम्हाला "किल्ल्याचे" चिन्ह स्पष्टपणे दिसते. हे पोर्तुगालने पुन्हा जिंकलेल्या मूरिश (Moorish) शहरांचे प्रतिनिधित्व करतात.
शोभेची पाने: चौकटीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला असलेली पानांसारखी कोरीव कामे ही १७ व्या शतकातील पोर्तुगीज "मॅन्युलाइन" किंवा "बरोक" वास्तुशैलीतील शोभेच्या खुणा आहेत.

२. शिलालेख

हा मजकूर प्राचीन पोर्तुगीज भाषेत आहे आणि दगडावर जागा वाचवण्यासाठी अनेक संक्षेपांचा (Abbreviations) वापर करण्यात आला आहे. शिलालेखातील मजकूर जीर्ण झाल्या असल्या करणारे, तो वाचणे शक्य नाही.

“Del-Rei” हा शब्द पोर्तुगीज राजासाठी वापरला जात असे

“Anno” ही लॅटिन-प्रभावित तारीख पद्धत आहे

“Fortaleza / Castelo” हे शब्द लष्करी स्थापत्य सूचित करतात

    प्रवेश द्वाराच्या आत जाऊन डावीकडे वळून काही पायऱ्या चढल्यावर आम्ही गडमाथ्यावर पोहचलो. अगदी समोरच आपल्याला एक भली मोठी वास्तू दिसते, ही वास्तू म्हणजे पूर्वी काळचे चर्च. अजूनही ही वास्तू सुस्तिथित आहे. चर्चच्या प्रवेश कमानीवर थोडेफार नक्षीकाम केले आहे. फोटो काढले आणि पुढे निघालो. 

गडावरील चर्च 

चर्चच्या समोर एका वाड्याचे जोते आहे, चर्चच्या मागच्या बाजूस गेल्यावर एक प्रवेशद्वार लागतो त्यावर सुद्धा एक राज चिन्ह (कोट ऑफ आर्म) आणि मजकूर लिहलेला आहे.  

कोट ऑफ आर्म

वरील चित्रात गोलाकार खगोलीय यंत्राचे जे चिन्ह दिसत आहे, त्याला 'आर्मिलरी स्फिअर' म्हणतात.

• अर्थ: हे पोर्तुगालचा राजा मॅन्युएल पहिला (King Manuel I) याचे वैयक्तिक बोधचिन्ह होते. हे चिन्ह पोर्तुगीजांच्या जगभर चालणाऱ्या सागरी मोहिमा आणि दिशादर्शनाचे प्रतीक मानले जाते.

शिलालेखातील मजकूर

-------------------------

खालचा मजकूर खूप झिजलेला आहे, पण पोर्तुगीज किल्ल्यांवरील समान शिलालेखांशी तुलना करून खालील मजकूर जवळजवळ निश्चित करता येतो. 

GOVERNADOR E CAPITÃO GERAL

DO ESTADO DA ÍNDIA

MANDOU FAZER

ESTA FORTALEZA

NO TEMPO DO

REI D. JOÃO

SENDO GOVERNADOR

E CAPITÃO GERAL

...

ANO DE 1XXX

मराठी अनुवाद

--------------------

“GOVERNADOR E CAPITÃO GERAL DO ESTADO DA ÍNDIA”

भारत राज्याचा (Estado da Índia) गव्हर्नर व सेनापती

“MANDOU FAZER ESTA FORTALEZA”

ही किल्लेबांधणी करण्याचा आदेश दिला

“NO TEMPO DO REI D. JOÃO”

राजा डोम जोआओ यांच्या कारकिर्दीत

“SENDO GOVERNADOR E CAPITÃO GERAL …”

 त्या वेळी गव्हर्नर व सेनापती म्हणून (अमुक व्यक्ती कार्यरत होती)

(नाव आता स्पष्ट दिसत नाही)

“ANO DE 1XXX”

 इ.स. १५०० च्या आसपासच्या एखाद्या वर्षी

(अचूक वर्ष झिजल्यामुळे वाचता येत नाही) 

    इमारतीच्या / बुरुजाच्या प्रवेशद्वारातून आम्ही पलीकडच्या बाजूस गेलो (गडाचा दक्षिणेकडील शेवटचा भाग). डाव्या बाजूला दोन तोफा ठेवलेल्या आहेत तर उजव्या बाजूला एक मंदिर / देवळी सदृश्य वास्तू आहे. थोडे पुढे चालत जाऊन आम्ही गडाच्या शेवटच्या टोकाकडे पोहचलो. काहीवेळ तिथे घालवला आणि मागे परतलो आणि पुन्हा चर्च जवळ आलो. चर्च जवळ थोडा वेळ घालवला आणि अगदी विरुद्ध दिशेला असलेले (उत्तरेकडील) दरवाज्याकडे निघालो. तेथे जात असते वेळी जमीनीवर ठेवलेला भाला मोठा शिलालेख आंधळा तो खालील प्रमाणे.

पोर्तुगीज राजाचा अधिकृत शिलालेख

    दगड आडवा ठेवलेला आहे, नंतर तुटलेला (बहुधा मराठा काळात किंवा नंतर पुनर्बांधणी करताना), मजकूर लॅटिन लिपीत कोरलेला आहे. उजव्या बाजूला सजावटीची फुलांची / वेलबुट्टी नक्षी मजकूर लॅटिन लिपीत कोरलेला आहे. एक चौकोनी छिद्र (लाकडी तुळई / दरवाजा अडकवण्यासाठी)

    हा दगड मूळचा प्रवेशद्वार किंवा प्रशासकीय इमारतीचा शिलालेख असून. हा रॉयल फौंडेशन इन्क्रिप्शन प्रकारचा शिलालेख आहे. हा पोर्तुगीज राजाचा अधिकृत शिलालेख असून, पूर्ण किताब फक्त राजकीय / शासकीय शिलालेखांवरच वापरला जात असे.

शिलालेखातील मजकूर

-------------------------

DOM IOANNES

PORTVGAL ET ALGARVES REX

MANDOU FAZER

ESTA FORTALEZA

मराठी अनुवाद

--------------------

"DOM IOANNES"

डोम जोआओ (Portuguese King John)

"PORTVGAL ET ALGARVES REX"

पोर्तुगाल व आल्गार्व्हेसचा राजा

हा फार महत्त्वाचा राजकीय किताब आहे (पोर्तुगीज राजे अधिकृतपणे असा उल्लेख करत)

"MANDOU FAZER ESTA OBRA / FORTALEZA"

ही इमारत / किल्ला बांधण्याचा आदेश दिला

पूर्ण अर्थ 

------------
पोर्तुगाल व आल्गार्व्हेसचा राजा डोम जोआओ यांच्या आदेशाने ही किल्लेबांधणी करण्यात आली.

    वरील शिलालेख पाहून आम्ही पुढे निघालो उत्तरेकडील दरवाजाकडे, या दरवाज्याच्या कमानीवर सुद्धा एक शिलालेख आहे व त्यावर मजकूर कोरलेला आहे तसेच दरवाज्याच्या उजवीकडे अजून एक छोटासा चार अक्षरी शीलालेख किव्हा दगडी पाठी बसवलेली आहे, ती खालील प्रमाणे. 

पोर्तुगीज राजसत्तेचा शाही शिलालेख - Coat of Arm

वरील प्रतिमेचे स्पष्टीकरण 

-----------------------------

वरचा भाग – राजचिन्ह (Coat of Arms)
मुकुट (Crown) → पोर्तुगीज राजा
ढाल (Shield) → राजकीय सत्ता
ढालीत ५ लहान ढाली (quinas)
प्रत्येक लहान ढालीत ५ ठिपके (ख्रिस्ती श्रद्धा व राजवैधता)

आजूबाजूला वेलबुट्टी नक्षी → शाही/राजकीय स्मारक

दगडावरील मजकूर – अक्षरांनुसार वाचन

------------------------------------------

खालचा मजकूर खूप झिजलेला आहे, पण पोर्तुगीज किल्ल्यांवरील समान शिलालेखांशी तुलना करून खालील मजकूर जवळजवळ निश्चित करता येतो. 

SOBRE O REINADO DE
DOM JOÃO
REI DE PORTUGAL
E DOS ALGARVES

SENDO GOVERNADOR
E CAPITÃO GERAL
DO ESTADO DA ÍNDIA
...
MANDOU FAZER ESTA OBRA

(मधल्या ओळींत गव्हर्नरचे नाव व अचूक वर्ष होते, पण ती अक्षरे आता पूर्ण झिजली आहेत.)

मराठी अनुवाद

--------------------

"SOBRE O REINADO DE DOM JOÃO"

राजा डोम जोआओ यांच्या कारकिर्दीत

"REI DE PORTUGAL E DOS ALGARVES"

पोर्तुगाल व आल्गार्व्हेसचा राजा

(हा पोर्तुगीज राजांचा अधिकृत किताब आहे)

"SENDO GOVERNADOR E CAPITÃO GERAL DO ESTADO DA ÍNDIA"

भारत राज्याचा (Estado da Índia) गव्हर्नर व सेनापती असताना

(Estado da Índia म्हणजे गोवा केंद्र असलेले पोर्तुगीज भारतातील राज्य)

"MANDOU FAZER ESTA OBRA"

ही इमारत / किल्ला बांधण्याचा आदेश दिला 

संपूर्ण अर्थ

----------------

पोर्तुगाल व आल्गार्व्हेसचा राजा डोम जोआओ यांच्या कारकिर्दीत, भारतातील पोर्तुगीज राज्याचा गव्हर्नर व सेनापती असताना, हा किल्ला (ही बांधणी) राजाच्या आदेशाने करण्यात आली.

दरवाज्याच्या उजव्या बाजूस दगडी पाठी

    वरील अक्षरे आता स्पष्ट दिसत नसली तरी, S आणि R ही अक्षरे स्पष्ट दिसत आहेत, पुरातत्व विभाच्या गॅझेटिअरमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, कोर्लाई किल्ल्यावर S.P.Q.R. ही अक्षरे पोर्तुगीज प्रशासकीय सत्तेचा पुरावा म्हणून कोरली होती.

    SPQR चा अर्थ: ही अक्षरे S.P.Q.R. (Senatus Populusque Romanus) अशी आहेत. पोर्तुगीज साम्राज्यात हे चिन्ह सत्तेचे प्रतीक म्हणून वापरले जाई.

    पोर्तुगीज वापर: पोर्तुगीज साम्राज्याने रोमन–ख्रिस्ती (Roman-Christian) परंपरेचा वैचारिक वारसा स्वीकारला होता. म्हणून त्यांनी Latin भाषा, रोमन शैलीची संक्षिप्त अक्षरे, imperial authority दर्शवणारी चिन्हे त्यांच्या जगभरातील किल्ल्यांवर (कोर्लाई, वसई, दीव इ.), प्रशासकीय इमारती आणि शिलालेखांवर केलेला आढतो.

    शिलालेखांचे फोटो काढून आम्ही गडाच्या तिसऱ्या भागात गेलो, डावीकडे एक पडकी वास्तू आहे, आत काही नसल्याने दुर्लक्ष करून आम्ही पुढे गेलो, तसेच उजवीकडे बुरुजावर जाण्याकरिता पायऱ्या आहेत. सोमोर एक तुळशी वृंदावन दिसले, त्याच्या मागे एक अज्ञात वीराची समाधी आहे व तुळशी वृंदावनाच्या समोर रत्नेश्वर शिव मंदिर आहे. थोडेसे मागे वळून पायऱ्या चालून बुरुजावर गेलो. बुरुजावर एक तोफ ठेवलेली आहे. बुरुजावरून रेवदंड्याचा परिसर सुंदर दिसत होता तसेच गार्डावरचे वास्तू द्रोण व्हिव प्रमाणे दिसत होते. बुरुजावरून खाली उतरतेवेळी, एक पर्यटक दोरीच्या साहाय्याने बालदीतून पाणी काढताना दिसला, ही तीच वास्तू जिला आम्ही दुर्लक्षित केले होते. या वास्तू मध्ये पाण्याची टाकी आहे. पाण्याचे बाष्पीभवन होऊ नये म्हणून टाकी वरून बांधून काढलेली आहे. पाणी स्वच्छ पिण्या योग्य आहे. पाण्याने तोंड धुऊन तरतरीत झालो आणि उर्वरित गड पाहायला निघालो. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

रत्नेश्वर शिव मंदिर

    रुंदीला गड छोटा असला तरी लांबीला मात्र बराच मोठा आहे, प्रत्येक दरवाजा ओलांडला कि गडाचा अजून एक भाग समोर येतो. अजून एक प्रवेशद्वार ओलांडून आम्ही गडाच्या चौथ्या भागात पोहचलो (दक्षिणेकडून ते उत्तरेकडील). या भागात कोणतीही वास्तू नाही, पुरवील काळी असेलही पण सध्या हा भाग रिकामाच दिसतो. 

    समोर अजून एक प्रवेश द्वार दिसतो, अंदाजे ही एक इमारत / वॉच टॉवर असावा. या प्रवेशद्वाराची लांबी अंदाजे १२-१५ फूट असावी, यामुळे आपण भुयारातून जात असल्यासारखे वाटते. या इमारतीच्या दोनही बाजूला बुरुज आहेत ओर त्यावर तोफा ठेवलेल्या आहेत. लगेचच अजून एक प्रवेशद्वार लागतो. या प्रवेशद्वारातून बाहेर पडताच काही पायऱ्या (जीर्ण झाल्यात) उत्तराव्या लागतात. या भागातून गडाची रुंदी कमी होत जाते (हा गडाचा पाचवा भाग). काही अंतर पुढे गेल्यावर डाव्याबाजूला दीपस्तंभ दिसतो. गडावरून एक वाट दीपस्तंभाकडे जाते, वेळे अभावी आम्ही दीपस्तंबादकडे जाणे टाळले.

गडावरील प्रवेशद्वार

    काही अंतर पुढे गेलो आणि वाटले गड फेरी संपली, पण तसे नव्हते अजून एक प्रवेशद्वार दिसला. आता मात्र वाटू लागले बास झाले आता. मी आणि अभिषेकने हा दरवाजा ओलांडून पलीकडच्या बाजूस गेलो खरे पण, थकवा मुळे पुढे जायची हिम्मत होत नव्हती (गडाचा सहावा भाग). आम्ही दोघे दरवाज्या पाशी बसून आराम करत होतो इतक्यात, कविता आली आणि तिने पुढे कायचे ते पाहून येत असे सांगून निघाली. काही वेळानी कवितां ने फोन करून आम्हाला बोलावून घेतले. पुढे गेलों आणि अजून एका दरवाज्या पाशी पोहचलो. खालच्या आणि शेवटच्या सातव्या भागात मात्र आम्ही वेळे अभावी जायचे टाळले. वरूनच पाहणी केली तेथील बुरुजांवर सुद्धा तोफा ठेवलेल्या आहेत. आणि इथेच गडफेरी संपवून आम्ही माघारी फिरलो. 

गणेश दरवाजा (संत. फ्रॅंसिस झेवियर दरवाजा)

क्रुसाची' बातेरी

माघारी येते वेळी प्रवेशद्वाराच्या कडेला अजून एक शिलेख आढळला तो खालील प्रमाणे.

यावर "S. FRAN. XAVIER" (St. Francis Xavier) असे नाव कोरलेले आहे.

संदर्भ: सेंट फ्रान्सिस झेवियर हे पोर्तुगीज काळात भारतात आलेले प्रसिद्ध ख्रिस्ती धर्मप्रचारक होते. गडाच्या बुरुजाला त्यांचे नाव देण्यात आले होते.

१७३९ मध्ये जेव्हा सुभानराव माणकर यांनी हा किल्ला जिंकला, तेव्हा त्यांनी या बुरुजांची मराठी नावे ठेवली:
सां दियागो बुरुजाचे नाव बदलून पुस्ती बुरूज केले.
सां फ्रांसिसकु बुरुजाचे नाव बदलून गणेश बुरूज केले.

    *ह्याच संत. फ्रान्सिस झेवियर यांचे शव बाहेर काडून, पोर्तुगीझ प्रार्थना करू लागले होते, जेवहा छत्रपती संभाजी महाराज्यांनी १६८३ मध्ये गोव्यावर आक्रमण केले होते.

    कोरलाई गड तासाभरात फिरून होईल असे वाटले होते, पण गड इतका लांबलचक आहे कि आमचे दोन तास गेले. आम्हाला बऱ्याच ठिकाणी जायचे राहिले, अजून वेळ असता तर तेथे हि गेलो असतो. अंदाजे दुपारी २:४० ला आम्ही गड उतार झालो.  गडाच्या पायथ्याशी, कोरलाई गावात येयला अवघे७- १० मिनिटे लागली. पायथ्याशी असलेलया शिव मंदिराला भेट दिली. महादेवाचे दर्शन घेतले आणि मंदिरात थोडा वेळ घालवला. मंदिराच्या समोरील झाडीत सतीशिळा दिसली, सतीशिळेचे फोटो काढले आणि कोर्लाई बस थांब्याच्या दिशेने निघालो.  👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

पारंपरिक कोकणी कवलारू शिवमंदिर (गड पायथा - कोर्लाई गाव) 

शिवमंदिर समोरील सतीशिळा

सतीशिळा हे मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचे स्मारक आहे, जे एखाद्या स्त्रीने आपल्या पतीच्या निधनानंतर केलेल्या 'सती' जाण्याच्या घटनेची स्मृती म्हणून उभारले जाते.
सतीशिळेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आणि अर्थ खालीलप्रमाणे आहेत:

सतीशिळेची रचना

सतीशिळा सहसा एका उभ्या दगडाच्या स्वरूपात असते, ज्यावर काही ठराविक चिन्हे कोरलेली असतात:

आशीर्वाद देणारा हात: शिळेवर एका स्त्रीचा कोपरापासून वर केलेला हात कोरलेला असतो. हा हात तळहात समोर करून आशीर्वाद देण्याच्या स्थितीत असतो.

बांगड्या आणि लिंबू: हातामध्ये बांगड्या भरलेल्या दिसतात, जे सौभाग्यवती असण्याचे प्रतीक आहे. हाताच्या अंगठ्या आणि तर्जनीमध्ये अनेकदा एक लिंबू धरलेले दाखवले जाते.

चंद्र-सूर्य: शिळेच्या वरच्या भागात चंद्र आणि सूर्य कोरलेले असतात. याचा अर्थ असा की, "जोपर्यंत आकाशात चंद्र आणि सूर्य आहेत, तोपर्यंत या स्त्रीचे पुण्य आणि स्मृती अमर राहील".

दंपती: खालच्या भागात अनेकदा पती आणि पत्नी (सती गेलेली स्त्री) यांची आकृती कोरलेली असते.

    कोर्लाई बस थांब्याकडे जाते वेळी, वाटेत एक दीपस्तंभ दिसला. आम्ही तिथे पाणी पिण्यासाठी थांबलो असत एक ऑटो रिक्षाहि दिसली. आम्ही रेवदंड्याला बसने जाणार होतो, पण वेळ वाचवण्याकरिता रिक्षाने जायचे ठरविले. रिक्षा वाले काकांना विचारले असता मानसी ४० रुपये सांगितले. कसलाही विचार न करता रिक्षात बसलो आणि अवघ्या १० मिनिटांमध्ये रेवदंडा किल्ल्या जवळ पोहचलो. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

रेवदंडा गड

    आम्ही रेवदंडा रिक्षा स्टॅन्ड - तिट्या जवळ उतरलो. ५ मिनिटे चालत पुढे गेलो आणि पोहचलो ७ माजली बुरुज जवळ. २०२३ साली मी येथे आलो होतो, त्यावेळेला इतिहासाची एवढी माहिती नव्हती, यावेळी मात्र थोडा फार अभ्यास करून आलो होतो. 

रेवदंडा / चौल गडाचा इतिहास

रेवदंडा किल्ला (ज्याला चौलचा किल्ला असेही म्हणतात) हा कोकण किनारपट्टीवरील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक जलदुर्ग आहे. याचा इतिहास प्रामुख्याने पोर्तुगीज, मराठा आणि आंग्रे यांच्या संघर्षाभोवती फिरतो.

रेवदंडा गडाच्या इतिहासातील काही प्रमुख टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. पोर्तुगीज पायाभरणी (१६ वे शतक)

• बांधकाम (१५२४): पोर्तुगीजांनी अहमदनगरच्या निजामशाहीशी करार करून येथे आपली वखार आणि किल्ला बांधला.
• व्यापारी केंद्र: त्याकाळी चौळ हे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे मोठे केंद्र होते. रेवदंडा किल्ल्यामुळे पोर्तुगीजांना या बंदरावर आणि अरबी समुद्रातील व्यापारावर नियंत्रण ठेवणे सोपे झाले.
• वास्तुशैली: हा किल्ला भव्य असून त्याच्या भिंती आणि बुरूज युरोपियन शैलीत बांधलेले आहेत. किल्ल्याच्या आतमध्ये अनेक चर्च, राजवाडे आणि प्रशासकीय इमारतींचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात.

२. मराठा साम्राज्याचा विजय (१७३९)

• चिमाजी अप्पांची मोहीम: १७३९ मध्ये मराठ्यांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध मोठी मोहीम उघडली. वसईच्या विजयानंतर मराठ्यांचे लक्ष रेवदंडा आणि कोर्लई किल्ल्यांकडे वळले.
• सुभानराव माणकर यांची कामगिरी: चिमाजी अप्पांनी सुभानराव माणकर यांना रेवदंडा आणि कोर्लई जिंकण्यासाठी पाठवले होते. प्रदीर्घ संघर्षांनंतर मराठ्यांनी हा किल्ला पोर्तुगीजांकडून जिंकून घेतला.
• बदलेले नाव: मराठ्यांनी हा किल्ला जिंकल्यानंतर त्याचे नाव 'रेवदंडा' म्हणून अधिक प्रचलित झाले. या विजयामुळे पोर्तुगीजांची उत्तर कोकणातील सत्ता संपुष्टात आली. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

रेवदंडा गड भ्रमंती

    वरील सांगितल्या प्रमाणे, २०२३ मध्ये आलो होतो, त्यामुळे येथे गडाची तटबंदी, सात माजली इमारत आणि एक बुरुजच शाबूत राहिला आहे हे ठाऊक होते. अभिषेक आणि कविताला सरळ सात माजली इमारती कडे नेले, सध्या वरचे दोन माजले पडले आहेत आणि आता ही इमारत पाच माजली आहे. इमारतीच्या दोनही बाजूला वेगवेगळ्या प्रकारच्या तोफा ठेवलेल्या आहेत. सातमजली इमारत पाहून झाल्यावर दोघांना थेट समुद्र किनारी नेले. तेथील तटबंदी वर शरबाचे शिल्प आहे. मागच्या वेळी आलो होतो तेव्हा पोर्तुगीझ गडावर शरबाचे शिल्प कसे काय असा प्रश्न मला पडला होता. नंतर कळले कि १७३९ मध्ये मराठ्यांनी हा गड जिंकला होता. कदाचित त्यावेळी तटबंदीची पुनर्बांधणी करतेवेळी शरबाचे शिल्प लावले असावे.

रेवदंडा गडाच्या तटावरील शरब शिल्प

    मागच्या वेळी आलो होतो तेव्हा बुरुजावरील तोफ पाहायचे राहून गेले होते. या वेळी ती तोफ पाहायची असे ठरवले होते, पण बुरुजावर जाणारी वाट काही सापडत नव्हती. तेथील स्थानिक लोकांना विचारले असता, पलीकडच्या बाजूने वाट आहे आणि तुटलेल्या तटबंदीतून सुद्धा जाता येते असे सांगितले. समुद्राचे पाणी ताटाला भिडले होते, बूट भिजतील म्हणून तुटलेल्या तटबंदीतून बुरुजावर जायचे ठरले. तटाचे मोठे धारदार दगड, त्यावरील छोटी कालवे, यावरून चालून जाणे थोडे जिकरीचे होते, पण पर्यायही नव्हता. कसरत करून आम्ही बुरुजावर पोहचलो खरे पण तोफ काही दिसेना, तोफ समोरच होती पण चकवा लागल्यासारखे आम्ही हिंडत होतो. १० मिनिटांच्या शोध मोहिमे नंतर तोफ सापडली खरी पण बाजूला पडलेल्या दारूच्या बाटल्या पाहून मन दुखावले. सध्या हा गड तळीरामांचा अड्डा बनलेला आहे. असो, तोफेचे फोटो काढले, तोफे मध्ये तोफगोळा अजून आहे हे ऐकले होते, पण तोफ सध्या गंजलेली आहे आणि तिला हलवणे जिकरीचे होते. म्हणून तोफगोळा पाहण्याचा मोह आवरला. बुरुजावरून अथांग समुद्र आणि किनारपट्टीचा नजारा अप्रतिम दिसतो. या बुरुजावरून अजून एक गोष्ट दिसली ती म्हणजे, या तटबंदीच्या आतून सैनिकांना ये जा करण्या करीत मार्ग होता. अशी संरचना मी पहिल्यांदाच पहिली होती. तटबंदीवरुन घोडा चालवता येतो हे ठाऊक होत, पण तटबंदीच्या आतून ये जा करणे हे त्या काळातील पोर्तुगीझ अभियांत्रिकांचे कौशल्यच!  👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

श्री हरेश्वर मंदिर

    रेवदंडा गड भ्रमंती पूर्ण करून आम्ही श्री रामेश्वर मंदिराकडे निघालो, रेवदंडाया हुंडा रामेश्वर मंदिर २.५ किमोमीटर अंतरावर आहे. यामुळे आम्ही चालत जाण्याचा विचार केला. रामेश्वर मंदिराकडे जाते वेळी गूगल मॅप्स वर आम्हाला श्री हरेश्वर मंदिर दिसले, जवळच होते म्हणून त्या दिशेने पावला वळवली. मंदिराचा परिसर फार सुंदर आहे, मंदिराचा बाजूला पुष्करणी आहे, आणि पुष्करणी समोर लहान मुल्लाणी बनवलेली रायगडाची प्रतिकृती आहे. महादेवाचे दर्शन घेतले आणि बाजूलाच असलेल्या काळभैरव मंदिरात जाऊन काळ भैरवाचे दर्शन घेऊन आम्ही रामेश्वर मंदिराच्या दिशेने निघालो. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

हरेश्वर मंदिर गाभारा

हरेश्वर मंदिर पुष्करणी

श्री रामेश्वर मंदिर (चौल)

    अवघ्या १५ मिनिटात सायंकाळी ५:१५ ला आम्ही रामेश्वर मंदिराजवळ पोहचलो. पादत्राणे कडून मंदिर अपरिसरात प्रवेश केला, पहिले गणपती मंदिर लागते (वैरागी गणेश). मंदिरात श्री गणेश आणि श्री दत्तगुरूंची मूर्ती आहे. दर्शन घेऊन आम्ही रामेश्वर मंदिराकडे निघालो. रामेश्वर मंदिर हे पारंपरिक कोंकणी पद्धतीचे लाकडी तुळे आणि कवलारू आहे. गाभार्या बाहेरील बांधलेल्या दोन घंटा मंदिराचे प्राचीनत्व सिद्ध करतात. 

शिवलिंग आणि पुरातन घंट्या 

गाभार्याच्या उजव्या बाजूला श्री नारायणाचे मंदिर आहे तर डाव्या बाजूला गणपतीचे मंदिर आहे. सभामंडपात छोट्या छोट्या शिवलिंगं पासून एक मोठे शिवलिंग तयार केले होते, याला मुख्यत्वे 'पार्थिव शिवलिंग मांडणी' असे म्हणतात. जेव्हा अनेक छोटी शिवलिंगे विशिष्ट आकारात (उदा. मोठ्या पिंडीच्या आकारात) मांडली जातात, तेव्हा त्याला 'सहस्रलिंग' पूजा असेही संबोधले जाते. रामेश्वराचे दर्शन घेऊन बाहेर आलो. 

पार्थिव शिवलिंग (सहस्रलिंग पूजा)

मंदिराच्या सभामंडपालाच लागून विठ्ठल रखुमाई मंदिरात जाऊन दर्शन घेतले. रामेश्वर मंदिराच्या बाहेरील उजव्या बाजूस नवग्रह पट आहे, ते पाहून आम्ही जवळील मंदिराला लागूनच "आशापूर" मातेचे मंदिर आहे, मातेचे दर्शन घेतले आणि मंदिर परिसर न्याहाळत थोडा वेळ घालवला. मंदिर परिसरात असलेली मोठी पुष्करणी परिसराची शोभा अजून वाढवते. सायंकाळचे ५:४० वाजले होते, म्हणून आवरते घेत आम्ही "सुंदर नारायण" मंदिराकडे निघालो. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

नवग्रह पट

आशापुरा माता 

रामेश्वर मंदिराचा इतिहास

असे मानले जाते की चौलमध्ये पूर्वी वर्षाच्या ३६५ दिवसांनुसार ३६५ मंदिरे होती, त्यापैकी रामेश्वर हे मुख्य ग्रामदैवत आहे.

• बांधकाम व जीर्णोद्धार: या मंदिराच्या मूळ बांधकामाचा नेमका काळ माहीत नाही, परंतु ते किमान ४००-५०० वर्षांपूर्वीचे असावे असा अंदाज आहे.
• १७४१: श्रीनिवास दीक्षित बाबा यांनी नानासाहेब पेशवे आणि मानाजी आंग्रे यांच्या मदतीने मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.
• १७६९: विसाजीपंत सरसुभेदारांनी दीपमाळ आणि तुळशी वृंदावन बांधले.
• १८१६: मंदिराचा नगारखाना बांधण्यात आला.

• लोककथा: एका लोककथेनुसार, हे मंदिर पांडवांनी एका रात्रीत बांधायला घेतले होते, परंतु ते पूर्ण होऊ शकले नाही. पुढे कान्होजी आंग्रे यांनी त्याचे काम पूर्ण केले, असेही सांगितले जाते.

स्थापत्य आणि वैशिष्ट्ये

मंदिराची रचना: हे मंदिर पूर्वाभिमुख असून कोकणी पद्धतीचे उतरते कौलारू छप्पर आहे. मंदिराचा गाभारा दगडी बांधकामाचा असून त्यावर ७.६२ मीटर उंच शिखर आहे.

स्वयंभू शिवलिंग: गाभाऱ्यात पितळी पत्राने मढवलेली शाळुंका आहे. या ठिकाणी इतर शिवमंदिरांप्रमाणे उंच लिंग नसून एका चौकोनी खड्ड्यात स्वयंभू शिवलिंग आहे. गाभाऱ्यात महिलांना प्रवेश निषिद्ध आहे.

तीन कुंड (अग्नी, वायू आणि पर्जन्य): मंदिराच्या सभामंडपात तीन विशेष कुंड आहेत:

• अग्नी कुंड: मध्यभागी आहे.

• वायु कुंड: गणपतीच्या मूर्तीसमोर आहे.

• पर्जन्य कुंड: नारायणाच्या मूर्तीसमोर आहे. दुष्काळ पडल्यास पाऊस पडावा म्हणून हे 'पर्जन्य कुंड' उघडण्याची प्रथा आहे (उदा. १७३१, १९४१ मध्ये हे कुंड उघडल्याच्या नोंदी आहेत). 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

पर्जन्य कुंड

रामेश्वर मंदिर परिसर आणि पुष्करणी 

सुंदर नारायण मंदिर 

    रामेश्वर मंदिर परिसरातून बाहेर येत आम्ही मुख्य रस्त्यावर म्हणजे अलिबाग - रेवदंडा रोडवर आलो, तेथील तिट्यावर रिक्षावाल्यांना विचारले असता त्यांनी उजवीकडे (रेवदंडा - मुरुड च्या) दिशेने जायला सांगितले. अवघ्या ८ ते १० मिनिटात आम्ही मंदिरात पोहचलो. मंदिर रस्त्याला लागूनच पण थोडे आतमध्ये आहे, त्यामुळे सहसा लक्ष्यात येत नाही. नाम फलक नजरेस पढला म्हणून मंदिर सापडले. सध्या मंदिराचे दुरुस्तीचे काम चालू आहे. मंदिरातील श्री नारायणाची मूर्ती वेगळीच आहे, मूर्तीवरील मुकुट पाहत्याच क्षणी इंडो-नेपाळ किव्हा इंडो-तिबेटियन शैलीतला वाटला. मूर्ती नावाप्रमाणेच फार सुंदर आणि आकर्षक आहे. भगवान विष्णूंच्या २४ मुख्य रूपांपैकी (चतुर्विंशती केशव नामे) 'सुंदर नारायण' हे एक अतिशय मोहक आणि शांत रूप मानले जाते. विष्णूच्या मूर्तीशास्त्रानुसार (Iconography), त्यांच्या चार हातांतील शस्त्रांच्या (शंख, चक्र, गदा, पद्म) क्रमावरून मूर्तीचे नाव ठरते. मूर्तीच्या बाजूला विष्णूचे आठ अवतार दाखवले आहेत. आठ पैकी सहा अवतार कोणते ते लक्षात येते, पण दोन मुर्त्या कोणत्या अवताराच्या आहेत हे काळात नाही. कदाचित मूर्तिकाराला ते वेवस्थित कोरता आले नसावेत किव्हा आमचा अभ्यास कमी असावा.

सुंदर नारायण रूपाची सविस्तर वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

​

१. सुंदर नारायण रूपातील हातांतील शस्त्रे

​विष्णूच्या रूपांमध्ये शस्त्रांचा क्रम हा खालच्या उजव्या हातापासून सुरू होऊन, वरचा उजवा, वरचा डावा आणि खालचा डावा असा 'घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने' (Clockwise) मोजला जातो.

​सुंदर नारायण रूपाचा क्रम: खालचा उजवा हात: शंख, वरचा उजवा हात: गदा, वरचा डावा हात: पद्म (कमळ), खालचा डावा हात: चक्र

​२. मूर्तीची मुख्य वैशिष्ट्ये

​सुंदर नारायण मूर्ती ही केवळ शस्त्रांच्या क्रमावरूनच नाही, तर तिच्या भावमुद्रेवरूनही ओळखली जाते:

​सौम्य मुद्रा: नावाप्रमाणेच हे रूप अत्यंत 'सुंदर' आणि प्रसन्न असते. यात भगवंताच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य आणि डोळ्यांत करुणा असते.

​अलंकार: ही मूर्ती सहसा सर्व अलंकारांनी युक्त असते. डोक्यावर किरीट मुकुट, गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि वैजयंती माला असते.

​उभी मूर्ती (स्थानक): सुंदर नारायण स्वरूप सहसा उभ्या स्थितीत (स्थानक मूर्ती) दर्शवले जाते, जे भक्तांना आशीर्वाद देण्यासाठी तत्पर असल्याचे प्रतीक आहे.

​प्रभावळ: मूर्तीच्या मागे सुंदर कोरीव काम केलेली प्रभावळ असते, ज्यामध्ये विष्णूचे इतर अवतार किंवा दशावतार कोरलेले असू शकतात.

​३. विष्णूच्या रूपांमधील फरक

​    विष्णूच्या शस्त्रांच्या अदलाबदलीवरून एकूण २४ रूपे तयार होतात. याला 'चतुर्विंशती व्यूह' असे म्हणतात.

श्री सुंदर नारायण

    श्री नारायणाचे दर्शन घेतले आणि मुंबईला परतण्या करीत माघारी फिरून, तिट्या जवळ आलो. बराच उशीर झाला होता, सायंकाळचे ६:०० वाजले होते. अलिबाग जेट्टी हुन शेवटची बोट ७ वाजता सुटते आणि आम्हाला अलिबाग बस डेपोत पोहचायला ३० - ४० मिनिटे लागणार होती (ट्राफिक नसेल तर). म्हणून बोटने न जात बस नेच जायचे ठरले. अभिषेकाचे नातेवाईक अलिबाग मध्ये असल्या कारणाने तो अलिबाग मधेच राहणार होता. शेयर रिक्षाने अलिबाग डेपोत जाऊन पनवेलला जाणारी बस पकडायचे ठरले होते इतक्या "मुरुड - बोरिवली" बस आली, आणि आम्ही त्या बस ने मुबईला पोहचलो.  👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा

खर्चाचा तपशील

वेळेचा तपशील

👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा