१. सूर्य आणि सावलीची किमया (पूर्व-पश्चिम दिशा)
२. झाडांवरील शेवाळ (Moss) आणि साल (उत्तर दिशा)
३. मुंग्यांचे वारूळ आणि वाळवी (दक्षिण-उत्तर दिशा)
४. पक्षांची घरटी (पूर्वेचा संकेत)
५. रात्रीचे आकाश (ध्रुवतारा आणि मृग नक्षत्र)
७. पावसाळी जंगलात स्वतःचे रक्षण कसे करावे? (Monsoon Survival)
८. जेव्हा दिशा कळते पण 'कुठे जायचे' हे माहित नसते, तेव्हा काय करावे?
१०. आवाजाच्या मदतीने (Whistle or Shout)
११. प्रकाशाच्या मदतीने (Flashlight or Mobile Flash)
१२. आरसा किंवा चमकणाऱ्या वस्तू (Signal Mirror)
१३. आगीच्या मदतीने (The Signal Fire)
१४. जमिनीवरील मोठ्या खुणा (Ground-to-Air Signals)
निसर्ग आपल्याला पावलोपावली खुणा करत असतो. फक्त त्या ओळखण्याची नजर आपल्याकडे हवी. चला तर मग जाणून घेऊया, निसर्गाच्या मदतीने दिशा कशी ओळखायची.
१. सूर्य आणि सावलीची किमया (पूर्व-पश्चिम दिशा)
- साध्या सावलीची पद्धत (Shadow Stick Method): १. जमिनीवर एक सरळ काठी उभारा. २. त्या काठीच्या सावलीचे जिथे टोक आहे, तिथे एक दगड ठेवा (ही तुमची पश्चिम दिशा आहे). ३. १५-२० मिनिटांनी सावली सरकेल, तेव्हा नवीन टोकापाशी दुसरा दगड ठेवा (ही तुमची पूर्व दिशा आहे). ४. या दोन दगडांना जोडणारी रेषा तुम्हाला अचूक 'पूर्व-पश्चिम' दिशा दर्शवेल.
२. झाडांवरील शेवाळ (Moss) आणि साल (उत्तर दिशा)
जंगलातील झाडे हे जिवंत होकायंत्र असतात.
शेवाळ (Moss): शेवाळाला वाढण्यासाठी सावली आणि ओलावा लागतो. उत्तर गोलार्धात (भारतात), झाडाची उत्तर बाजू सूर्याच्या कडक उन्हापासून वाचलेली असते. त्यामुळे झाडाच्या खोडावर ज्या बाजूला जास्त हिरवेगार शेवाळ दिसते, ती बाजू साधारणपणे 'उत्तर' असते.
झाडाची साल: झाडाच्या दक्षिण बाजूला जास्त ऊन लागत असल्याने, तिथली साल खरखरीत किंवा भेगा पडलेली असू शकते, तर उत्तर बाजूची साल तुलनेने गुळगुळीत असते. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
३. मुंग्यांचे वारूळ आणि वाळवी (दक्षिण-उत्तर दिशा)
कीटक हे हवामानाबद्दल अत्यंत संवेदनशील असतात.
मुंग्यांचे वारूळ (Ant Hills): मुंग्या आपले वारूळ बांधताना सूर्यप्रकाशाचा विचार करतात. वारुळाचा जो उतार जास्त असतो किंवा जिथे जास्त माती साठलेली असते, ती बाजू सहसा दक्षिण असते. कारण तिथे सर्वात जास्त उष्णता मिळते, जी त्यांच्या अंडी उबवण्यासाठी गरजेची असते.
वाळवीची वारुळे: वाळवीची वारुळे ही उत्तर-दक्षिण अक्षावर (Axis) असतात. त्यांचा अरुंद भाग उत्तर-दक्षिण तर रुंद भाग पूर्व-पश्चिम असतो, जेणेकरून दुपारच्या कडक उन्हाचा त्रास वारुळातील तापमानावर होऊ नये.
४. पक्षांची घरटी (पूर्वेचा संकेत)
पक्षी वाऱ्याच्या वेगापासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी घरट्याचे तोंड विचारपूर्वक ठेवतात.
महाराष्ट्रात पावसाळी वारे पश्चिमेकडून वाहत असल्याने, अनेकदा घरटी पूर्वेकडे तोंड करून आढळतात. तसेच, सकाळचा कोवळा सूर्यप्रकाश घरट्यात यावा यासाठीही त्यांची रचना पूर्वेला झुकलेली असते.
५. रात्रीचे आकाश (ध्रुवतारा आणि मृग नक्षत्र)
जर तुम्हाला रात्रीच्या वेळी दिशा शोधायची असेल, तर आकाशापेक्षा मोठा मित्र दुसरा कोणी नाही.
ध्रुवतारा (North Star): हा तारा नेहमी उत्तर दिशेला स्थिर असतो. तो शोधण्यासाठी 'सप्तर्षी' (Big Dipper) या सात ताऱ्यांच्या समूहाचा वापर करा. सप्तर्षीच्या पहिल्या दोन ताऱ्यांच्या रेषेत पाचपट अंतर पुढे पाहिल्यास तुम्हाला चमकणारा ध्रुवतारा दिसेल.
मृग नक्षत्र (Orion): जर तुम्ही हिवाळ्यात ट्रेकिंग करत असाल, तर मृग नक्षत्रातील मधले तीन तारे (Orion's Belt) हे पूर्व-पश्चिम दिशेला समांतर असतात. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
 |
| चित्र १ - सप्तर्षी नक्षत्र, वन प्लस मोबाइलला ने काढलेला फोटो. चित्र २ - सप्तर्षी द्वारे दिशा शोधण्याचे उदाहरण. |
६. माती आणि पाण्याचे प्रवाह
पाण्याचा प्रवाह: डोंगरावरून वाहणारे पाणी नेहमी खालच्या दिशेला जाते. पाणी वाहत असताना ते आपल्यासोबत माती घेऊन जाते. जर तुम्ही ओढ्याच्या प्रवाहाच्या दिशेने गेलात, तर तुम्ही लवकर सखल भागात (जिथे मानवी वस्ती मिळण्याची शक्यता जास्त असते) पोहोचू शकता.
मातीचा ओलावा: डोंगराची उत्तर बाजू जास्त काळ सावलीत असल्याने तिथली माती जास्त ओलसर असते, तर दक्षिण बाजूची माती कोरडी आणि तांबूस असते.
सारांश:
१. गोंधळू नका: दिशा सापडत नसेल तर एका जागी शांत बसून पाणी प्या.
२. एकापेक्षा जास्त खुणा तपासा: फक्त शेवाळ बघून निर्णय घेऊ नका, सोबत वारूळ आणि सूर्यही तपासा.
३. मार्किंग करा: तुम्ही ज्या वाटेने जात आहात, तिथे दगडांची थप्पी लावून किंवा झाडांना खुणा करून ठेवा.
पावसाळ्यात सह्याद्री आणि कोकणातील जंगले जितकी सुंदर दिसतात, तितकीच ती आव्हानात्मकही असतात. दिशा शोधण्यासोबतच स्वतःचे रक्षण (Survival) करणे ही मोठी जबाबदारी असते.
७. पावसाळी जंगलात स्वतःचे रक्षण कसे करावे? (Monsoon Survival)
पावसाळ्यात निसर्गाचे रूप बदललेले असते. अशा वेळी खालील गोष्टी तुमची ढाल बनू शकतात:
अ) जळू (Leeches) आणि कीटकांपासून बचाव
पावसाळी जंगलात 'जळू' हा सर्वात मोठा त्रास असतो.
उपाय: जळू अंगाला चिकटल्यास ती ओढून काढू नका, त्यामुळे जखम होऊ शकते. सोबत नेहमी मीठ किंवा तंबाखू ठेवा. ते जळूवर टाकल्यास ती आपोआप गळून पडते.
पायाला ओडोमोस किंवा कडुनिंबाचे तेल लावल्याने कीटकांपासून संरक्षण मिळते.
ब) विजांपासून संरक्षण (Lightning Safety)
जर तुम्ही उघड्या पठारावर किंवा डोंगराच्या शिखरावर असाल आणि विजा चमकू लागल्या, तर:
मोठ्या झाडाखाली उभे राहू नका: वीज उंच झाडांकडे जास्त आकर्षित होते.
सखल भाग शोधा: शक्य असल्यास दरीच्या किंवा सखल भागात जा. धातूच्या वस्तू (उदा. ट्रेकिंग पोल किंवा छत्री) स्वतःपासून लांब ठेवा. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
क) पाण्याचे ओढे पार करताना सावधगिरी
पावसाळ्यात जंगलातील छोटे ओढे कधीही रौद्र रूप धारण करू शकतात (Flash Floods).
अंदाज घ्या: जर ओढ्याचे पाणी गढूळ असेल आणि त्यात लाकडे किंवा पालापाचोळा वाहत येत असेल, तर याचा अर्थ वरच्या बाजूला जोरदार पाऊस पडत आहे. अशा वेळी ओढा ओलांडण्याचे धाडस करू नका.
पाणी गुडघ्यापेक्षा वर असेल, तर एकट्याने ओढा पार करू नका.
ड) घसरणीची वाट आणि दगड
पावसाळ्यात कातळ आणि माती अत्यंत निसरडी होते.
पाऊल जपून टाका: दगडांवर साचलेल्या हिरव्या शेवाळावरून पाय घसरण्याची शक्यता ९०% असते. पाऊल ठेवण्यापूर्वी काठीने (Walking Stick) जमिनीचा अंदाज घ्या.
शक्यतो मातीच्या कडेने किंवा गवताचा आधार घेत चाला.
इ) शरीराचे तापमान टिकवून ठेवा (Hypothermia)
सतत पावसात भिजल्याने शरीराचे तापमान कमी होऊ शकते, ज्यामुळे थकवा आणि थरथर जाणवते.
वॉटरप्रूफ बॅग: तुमची बॅग प्लास्टिकने आतून कव्हर करा. किमान एक जोड कोरडे कपडे प्लास्टिकच्या पिशवीत गुंडाळून ठेवा, जेणेकरून निवारा मिळाल्यावर तुम्ही ते बदलू शकाल.
ऊर्जा टिकवण्यासाठी गूळ, शेंगदाणे किंवा चॉकलेट सोबत ठेवा.
"निसर्ग आपला मित्र आहे, पण त्याचा आदर करणे आणि त्याच्या नियमांचे पालन करणे हेच एका खऱ्या ट्रेकरचे लक्षण आहे."
८. जेव्हा दिशा कळते पण 'कुठे जायचे' हे माहित नसते, तेव्हा काय करावे?
अ) S.T.O.P. नियम वापरा
जेव्हा तुम्हाला समजते की तुम्ही हरवला आहात, तेव्हा सर्वात आधी हे करा:
S (Sit): एका जागी शांत बसा.
T (Think): विचार करा - तुम्ही शेवटची ओळखीची खूण कुठे पाहिली होती?
O (Observe): आजूबाजूला पहा - काही पाऊलखुणा, तुटलेल्या फांद्या किंवा मानवी खुणा दिसतात का?
P (Plan): घाबरून धावण्यापेक्षा शांतपणे नियोजन करा.
ब) 'पाण्याचा प्रवाह' हा सर्वात मोठा वाटाड्या
जंगलातून बाहेर पडण्याचा सर्वात खात्रीशीर मार्ग म्हणजे पाणी.
डोंगरावरून खाली वाहणारा छोटा ओढा शोधा.
पाण्याचा प्रवाह ज्या दिशेला जातो, त्या दिशेने चालायला सुरुवात करा.
ओढे पुढे जाऊन नदीला मिळतात आणि नद्यांच्या काठी मानवी वस्ती किंवा गावे मिळण्याची शक्यता ९९% असते. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
क) उंच ठिकाण गाठा (Survey the Terrain)
जर आजूबाजूला घनदाट झाडी असेल, तर एखाद्या टेकडीवर किंवा उंच जागी चढून परिसर पहा.
काय शोधायचे? विजेच्या तारा, मोबाईल टॉवर, घरांचे छप्पर, शेते किंवा लांबून दिसणारा रस्ता.
जर धूर दिसत असेल, तर तिथे मानवी वस्ती असण्याची दाट शक्यता असते.
ड) सरळ रेषेत चालणे (Avoid Walking in Circles)
माणूस जेव्हा जंगलात घाबरतो, तेव्हा तो नकळत गोल गोल फिरू लागतो. हे टाळण्यासाठी:
एक दिशा निश्चित करा (उदा. उत्तर किंवा पश्चिम).
चालताना आपल्या समोर असलेली दोन झाडे एका रेषेत धरून चाला.
मागच्या झाडाकडे वळून पहा की तुम्ही सरळ रेषेत आहात का. याला 'झीरोइंग' (Zeroing) म्हणतात.
९. मानवी खुणा कशा ओळखाव्यात?
जंगलातून बाहेर पडताना 'सभ्यतेचे' (Civilization) संकेत देणाऱ्या या गोष्टींकडे लक्ष द्या:
- विजेच्या तारा किंवा खांब: जर तुम्हाला विजेच्या तारा दिसल्या, तर त्या कुठल्यातरी गावाला किंवा पंप हाऊसला जोडलेल्या असतात. त्या तारांच्या खाली किंवा बाजूने चालत गेल्यास तुम्ही बाहेर पडू शकता
- गुरं (Cattle): जर तुम्हाला गाई-गुरांच्या खुणा किंवा शेण दिसले, तर समजा आजूबाजूला कुठे तरी गुराखी किंवा गाव जवळ आहे.
- पायवाट (Foot Trails): डोंगरदऱ्यात प्राणी आणि माणसे दोघेही पायवाटा वापरतात. ज्या वाटेवर माणसांच्या चपलांचे ठसे किंवा दगडांची मांडणी (Cairns) दिसते, ती वाट तुम्हाला सुरक्षित ठिकाणी नेऊ शकते.
१०. आवाजाच्या मदतीने (Whistle or Shout)
जर तुमच्याकडे शिट्टी (Whistle) असेल, तर ती सर्वात प्रभावी ठरते.
- SOS पॅटर्न: ३ आखूड शिट्ट्या - ३ लांब शिट्ट्या - ३ आखूड शिट्ट्या (. . . --- . . .).
- आखूड (Short): १ सेकंद शिट्टी वाजवा.
- लांब (Long): ३ सेकंद शिट्टी वाजवा.
- यामुळे लांबवर असलेल्या लोकांना समजते की हा नैसर्गिक आवाज नसून मदतीचा साद आहे.
११. प्रकाशाच्या मदतीने (Flashlight or Mobile Flash)
- पद्धत: शिट्टीप्रमाणेच प्रकाशाचे ३ छोटे झोत, ३ लांब झोत आणि पुन्हा ३ छोटे झोत टाका.
- जर तुमच्याकडे बॅटरी नसेल, तर मोबाईलची स्क्रीन जास्तीत जास्त ब्राइटनेसवर ठेवून ती हलवू शकता.
१२. आरसा किंवा चमकणाऱ्या वस्तू (Signal Mirror)
- सूर्याचा प्रकाश आरशावर पकडून त्याचे प्रतिबिंब (Flash) बचाव पथकाच्या दिशेने किंवा हेलिकॉप्टरच्या दिशेने फेका.
- सतत फ्लॅश फेकत राहिल्याने लांबून लोकांचे लक्ष चटकन वेधले जाते.
१३. आगीच्या मदतीने (The Signal Fire)
जंगलात आग हा सर्वात मोठा संकेत मानला जातो.
- तीनची संख्या: आंतरराष्ट्रीय नियमानुसार, एका ओळीत किंवा त्रिकोणात लावलेल्या ३ शेकोट्या म्हणजे संकटाचा संकेत असतो.
- दिवसा: आगीवर ओला पालापाचोळा किंवा हिरवी पाने टाका, ज्यामुळे दाट पांढरा धूर निघेल.
- रात्री: आग जितकी जास्त तेजस्वी असेल तितकी चांगली.
१४. जमिनीवरील मोठ्या खुणा (Ground-to-Air Signals)
जर वरून विमान किंवा हेलिकॉप्टर जाण्याची शक्यता असेल, तर जमिनीवर खुणा करा.
- दगड, लाकडे किंवा माती खोदून किमान १०-१५ फूट मोठा 'SOS' शब्द लिहा.
- अक्षरे आजूबाजूच्या जमिनीपेक्षा वेगळ्या रंगाची असतील याची काळजी घ्या (उदा. हिरव्या गवतावर पांढरे दगड).
१५. कपड्यांचा वापर
- तुमच्याकडे असलेल्या सर्वात भडक रंगाचा कपडा (लाल, नारंगी किंवा पिवळा) एखाद्या उंच झाडाच्या शेंड्यावर बांधा किंवा उंच ठिकाणी उभे राहून तो हलवा.
महत्त्वाची टीप:
कोणताही सिग्नल देताना तो '३ च्या संख्येत' देण्याचा प्रयत्न करा (३ शिट्ट्या, ३ लाइट फ्लॅश, ३ शेकोट्या). निसर्गात कोणतीही गोष्ट नैसर्गिकरित्या तीनच्या गटात घडत नाही, त्यामुळे बचाव पथकाला लगेच समजते की ही मानवी कृती आहे. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
१६. पाण्याचे नियोजन
ट्रेकिंग दरम्यान जंगलात वाट चुकल्यास 'पाणी' हा सर्वात महत्त्वाचा घटक ठरतो. अशा परिस्थितीत पाण्याचे नियोजन आणि ते जपून वापरण्यासाठी खालील काही महत्त्वाचे survival (अस्तित्व टिकवण्याचे) नियम पाळावेत:
अ. पाण्याचे योग्य रेशनिंग (Rationing) करा:
- घोट घोट पाणी प्या: तहान लागल्यावर एकदम अर्धी बाटली न पिता पाण्याचे छोटे छोटे घोट घ्या. यामुळे तुमचे तोंड ओले राहील आणि पाण्याची जास्त बचत होईल.
- पाणी वाचवण्यासाठी पाणी पिऊ नका असे करू नका: पाणी अजिबात न पिणे धोकादायक ठरू शकते. शरीर हायड्रेटेड ठेवण्यासाठी थोडे थोडे पाणी पित राहा.
ब. शरीरातील पाणी टिकवून ठेवा (Reduce Water Loss):
- सावलीत विश्रांती घ्या: दुपारच्या कडक उन्हात चालणे टाळा. एखाद्या मोठ्या झाडाच्या सावलीत बसा. यामुळे घाम कमी येईल आणि शरीरातील पाण्याची पातळी टिकून राहील.
- तोंड बंद ठेवा: श्वास घेताना नाकाने श्वास घ्या. तोंडाने श्वास घेतल्यास घसा लवकर कोरडा पडतो आणि पाण्याची गरज भासते.
- कपडे अंगावर ठेवा: उन्हापासून संरक्षण करण्यासाठी कपडे पूर्ण अंगावर ठेवा, जेणेकरून घामाचे बाष्पीभवन (Evaporation) वेगाने होणार नाही. 👉 पृष्ठाच्या सुरुवातीला जा
क. अन्नावर नियंत्रण ठेवा:
जर तुमच्याकडे पाणी खूप कमी असेल, तर काहीही खाणे टाळा. अन्न पचवण्यासाठी शरीराला अधिक पाण्याची गरज लागते. भूक लागली तरी शक्यतो पाणी मिळेपर्यंत अन्न खाणे टाळलेले चांगले.ड . नैसर्गिक पाण्याचे स्रोत शोधणे:
- ओलावा असलेली जमीन: जिथे जमीन थोडी ओलसर दिसते किंवा जिथे दाट हिरवळ आहे, तिथे खड्डा खणल्यास पाणी मिळण्याची शक्यता असते.
- पक्ष्यांचे निरीक्षण: पक्षी ज्या दिशेला उडत आहेत किंवा जिथे त्यांचा आवाज जास्त येत आहे, तिथे पाणी असण्याची शक्यता जास्त असते.
- दव (Dew): पहाटेच्या वेळी पानांवर साचलेले दव स्वच्छ कपड्याने पुसून ते पाणी गोळा करता येते.
इ. पाण्याचे शुद्धीकरण:
नदी किंवा ओढ्याचे पाणी थेट पिताना काळजी घ्या. जर शक्य असेल तर ते पाणी उकळून घ्या किंवा तुमच्याकडे 'वॉटर प्युरिफिकेशन टॅब्लेट्स' असतील तर त्यांचा वापर करा.ई. शांत राहा (Stay Calm):
घाबरल्यामुळे (Panic) हृदयाचे ठोके वाढतात आणि शरीरातील ऊर्जा व पाणी जलद गतीने संपते. शांत राहून विचार केल्यास तुम्हाला पाण्याचे नियोजन करणे सोपे जाईल.ट्रेकिंगला निघताना नेहमी गरजेपेक्षा थोडे जास्त पाणी सोबत ठेवणे आणि वाटेत पाण्याचे स्रोत कुठे आहेत याची माहिती आधीच घेणे कधीही फायद्याचे ठरते.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा