दक्षिण ट्रेकर्स: सुधागड ट्रेक

प्रवासाची तारीख: २६-जून-२०१९
वाहतुकीचे साधन : रेल्वे आणि राज्य परिवहन बस

गडाचा इतिहास

गडाची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,०३० फूट आहे. या किल्ल्याचा उगम इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकातील असल्याचे मानले जाते, जो जवळच्या थानाळे आणि खडसांबळे लेण्यांच्या काळातील आहे. तेव्हा त्याला भोरपगड (त्याची अधिष्ठात्री देवता भोराईदेवीच्या नावावरून) म्हटले जात असे. १४३६ मध्ये बहामनी सुलतानाने तो ताब्यात घेतला. १६५७ मध्ये मराठ्यांनी तो ताब्यात घेतला आणि त्याचे नाव बदलून 'सुधागड' (गोड) ठेवले. तो एक मोठा किल्ला आणि रायगडाची प्रतिकृती होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुधागडाला आपल्या राज्याची राजधानी मानले होते. त्यांनी त्याचे सर्वेक्षण केले, परंतु मध्यवर्ती स्थानामुळे त्यांनी रायगडाची निवड केली.

पेशव्यांच्या राजवटीत, भोरचे 'पंतसचिव' या किल्ल्याचे संरक्षक बनले. १९५० मध्ये संस्थानांचे विलीनीकरण झाल्यानंतर, हा किल्ला आश्रयहीन झाला. उंची वाढल्यामुळे संरक्षणात्मक फायद्यासाठी ते बांधण्यात आले होते. ते महाराष्ट्रातील पाली येथे सुधागड वन्यजीव अभयारण्याच्या हद्दीत वसलेले आहे.

प्रवास आणि ट्रेकिंगचा अनुभव

आम्ही दुपारी ३:०० वाजता दादर स्टेशन (मुंबई) येथून रत्नागिरी पॅसेंजरने प्रवासाला सुरुवात केली आणि रात्री ८:३० च्या सुमारास नागोठणे स्टेशनवर उतरलो. आसनगाव स्टेशनवरून आम्ही चिखली गावासाठी ऑटो-रिक्षा घेतली, तिथे आम्ही मित्र सुमितच्या घरी रात्रीचे जेवण आणि मुक्काम केला. (तुम्ही बल्लाळेश्वर गणपती मंदिराच्या गेस्ट हाऊसमध्ये राहू शकता, यासाठी तुम्हाला भक्त निवास २, फोन: ०२१४२ २४२ ४२९ येथे चौकशी करावी लागेल).

आम्ही सकाळी ५:०० वाजता उठलो आणि प्रवासासाठी तयार झालो. सकाळी ७:०० च्या सुमारास, आम्ही चिखलीहून पाली बल्लाळेश्वर गणपती मंदिराकडे जाणाऱ्या एम.एस.आर.टी.सी. बसमध्ये चढलो. आम्ही मंदिरात जाऊन ट्रेक सुखरूप होण्या करिता प्रार्थना केली आणि जवळच्या रेस्टॉरंटमध्ये नाश्ता करायला गेलो, कारण आम्हाला ठाकूरवाडी बेस व्हिलेजला जाणाऱ्या एम.एस.आर.टी.सी. बसची वाट पाहायची होती (टीप: वेळेसाठी एम.एस.आर.टी.सी. पाली डेपोमध्ये चौकशी करा किंवा स्थानिक लोकांची मदत घ्या). सकाळी सुमारे १०:०० वाजता आम्ही एएम.एस.आर.टी.सी. बसमध्ये चढलो आणि १०:३० वाजता ठाकूर वाडी बेस व्हिलेजला पोहोचलो.

सुधागड पर्वत

सुधागडावरील पहिली शिडी

आम्ही ठाकूरवाडी गावातून ट्रेकिंगला सुरुवात केली. ट्रेकिंगचा मार्ग गावातूनच जातो. योग्य वाटेवर जाण्यासाठी स्थानिक लोक मदत करतात. २० ते ३० मिनिटे चालल्यानंतर, आम्ही एका छोट्या पठारावर पोहोचलो, जिथे तुम्ही विश्रांती घेऊ शकता आणि तिथून दिसणारे सह्याद्री पर्वत रंगांचे दृश्य अप्रतिम होते. थोडे चालल्यानंतर, आम्ही पहिल्या शिडीपाशी पोहोचलो. शिडीची अवस्था चांगली नव्हती. तिचा पाया जमिनीपासून वेगळा झाला होता, पण ती आपले वजन पेलऊ शकेल इतकी मजबूत होती, तरी सुद्धा आम्ही एक एक करून काळजी पूर्वक चढलो. ५ मिनिटे चालल्यानंतर, आम्ही दुसऱ्या शिडीपाशी पोहोचलो, जी चांगल्या स्थितीत होती. या टप्प्यावर, आम्ही ५०% ट्रेक पूर्ण केला होता. काही ठिकाणी बाणांची खूण होती. आम्ही त्या खुणांच्या दिशेने गेलो आणि किल्ल्याच्या पायऱ्यांपर्यंत पोहोचलो. तिथून किल्ल्याची भिंत दिसत होती, त्यामुळे आम्हाला वाटले की आम्ही डोंगराच्या शिखरावर पोहोचलो आहोत, पण तो आमचा चुकीचा अंदाज होता. आम्ही पायऱ्यांवर आणि बुरुजावर विश्रांती घेतली, फोटो काढले आणि पुन्हा चालायला सुरुवात केली. ३० मिनिटांच्या ट्रेकनंतर आम्ही डोंगराच्या शिखरावर पोहोचलो, पण तीव्र चढाईमुळे ही ३० मिनिटे खूप कठीण वाटली.

सुधागड शिखरावरून दिसणारे दृश्य

दुसरे शिव मंदिर

डोंगराच्या माथ्यावर पोहोचल्यावर आम्ही १० मिनिटे विश्रांती घेतली. सुरुवातीला, किल्ला पाहण्यासाठी कोणत्या दिशेने सुरुवात करावी याबद्दल आम्ही गोंधळात पडलो होतो, तेव्हा आम्हाला सुमारे ०.५ किलोमीटर अंतरावर एक पिवळ्या रंगाचा फलक दिसला. आम्ही त्या फलकाच्या दिशेने चालू लागलो आणि पाहिले की त्यावर भगवान शिव मंदिर आणि कमल तलावाची दिशा दाखवली होती. *दिशादर्शक फलक लावल्याबद्दल आणि किल्ल्याच्या जीर्णोद्धाराच्या कामाबद्दल बा रायगड समूहाचे आभार.* आम्ही शिव मंदिरात प्रार्थना केली आणि शिव मंदिराच्या मागे असलेल्या तलावाकडे गेलो. पावसाळा अजून सुरू झाला नसल्यामुळे तलाव जवळजवळ कोरडा होता. त्यानंतर आम्ही आणखी काही मंदिरे पाहिली. आम्ही गणपतीच्या मंदिरात पोहोचलो, त्यानंतर आम्ही पेशवे वाड्याच्या दिशेने चालू लागलो. पेशवे वाड्याकडे जाताना अनेक पडक्या वास्तू दिसतात, ज्यावरून तुम्हाला त्या घराच्या रचनेची आणि आकाराची कल्पना येते. आम्ही पेशवे वाड्यात पोहोचलो. ते ठिकाण खूप सुंदर आहे. आम्हाला प्राचीन घरगुती उपकरणे, जसे की धान्य दळण्यासाठीचे मोठे जात्याचे दगड, पाणी साठवण्याचे दगडी भांडे इत्यादी पाहण्याचे भाग्य लाभले. बा रायगड ग्रुपचे पुन्हा एकदा आभार मानून, आम्हाला बोर्डवर किल्ल्याचा नकाशा सापडला. हा नकाशा आम्हाला किल्ल्यातील इतर ठिकाणे शोधण्यासाठी खूप मदत झाली.

गडाच्या पायऱ्या

पंत सचिवांचा वाडा

सुधागडवरून दिसणारे तैल बैलाचे दृश्य

पेशवावाड्याव्यतिरिक्त, भोरेश्वर नावाचे आणखी एक शिवमंदिर आहे, ज्याच्या रंग रंगोटीचे काम अलीकडेच केले होते, या वरून लक्ष्यात येतेकी काही दिवसांपूर्वीच येथे उत्सव किव्हा काही धर्मी कार्यक्रम झाला असेल. त्या शिवमंदिरापासून आम्ही भोरई देवी मंदिराकडे चालू लागलो. भोराई देवीचे मंदिर मोठे आहे. मंदिराच्या बाहेर अनेक वीरगळी ठेवलेले आहेत. मंदिराच्या समोरच्या दीपस्तंभ आहे. मंदिराच्या आत वाघाची मूर्ती आहे, जो देवी भोरईचे वाहन आहे. देवी भोरईची मूर्ती काळ्या पाषाणात सुंदरपणे कोरलेली आहे. भोरई देवी मंदिराच्या मागे वीरांच्या संध्या आहेत आहेत. भोरी देवीच्या मंदिराकडून आम्ही भगवान हनुमान मंदिराकडे चालू लागलो. तिथून महादरवाजाकडे (मुख्य दरवाजा) जाण्याचा मार्ग आहे. वेळेच्या मर्यादेमुळे आम्ही तो मार्ग वगळून दारू कोठार (दारूगोळ्याचे कोठार) पाहण्यासाठी निघालो. तिथे एकूण तीन कोठारे आहेत. दारू कोठार पाहून आम्ही पुढे तकमक टोकाकडे गेलो. इथे आम्ही किल्ला पाहणे थांबवले आणि परतीचा प्रवास सुरू करण्याचा निर्णय घेतला, कारण आम्हाला सायंकाळी ४ वाजता येणारी एम.एस.आर.टीसी बस पकडायची होती. दुपारी ३:०० च्या सुमारास आम्ही खाली उतरायला सुरुवात केली आणि दुपारी ४:०० वाजता ठाकूरवाडी या पायथ्याच्या गावात पोहोचलो. तिथून आम्ही पाली गावात पोहोचलो, जिथे आम्ही सायंकाळी ४:३० च्या सुमारास जेवण केले.

पाली बस डेपोमधून आम्ही एम.एस.आर.सी.टी बस पकडली आणि मुंबई-गोवा महामार्गाच्या जंक्शनवर उतरलो. तिथून आम्ही सहा आसनी गाडी भाड्याने घेतली आणि पनवेल स्टेशनला पोहोचलो. पनवेल स्टेशनवरून आम्ही सी.एस.एम.टी ट्रेन पकडली आणि दादर स्टेशनवर उतरलो.

टीप: संपूर्ण किल्ला फिरण्यासाठी, चढण्या-उतरण्याचा वेळ वगळता, ४ ते ५ तास लागतील. तुमच्याकडे स्वतःचे वाहन असल्यास उत्तम.

किल्ल्यावर पाहण्यासारखी ठिकाणे

शिव मंदिर

कमळाचे तळे (सरोवर)

भोरई देवी मंदिर

महादरवाजा (मुख्य दरवाजा)

दारू कोठार

पेशवा वाडा

तेल बैला आणि घांगड किल्ल्याचे दृश्य

पाण्याच्या टाक्या

प्राचीन एन्क्रिप्शन

खोल-स्टंब

जवळपास पाहण्यासारखी ठिकाणे

सुधागड किल्ल्यासह खालील सर्व पाच ठिकाणांसाठी तुम्हाला किमान ४ दिवसांची सुट्टी नियोजित करावी लागेल. तुम्ही नियमित आणि चांगले ट्रेकर असलात तरीही, बल्लाळेश्वर मंदिर आणि गरम पाण्याच्या तलावासह तुम्ही एका दिवसात फक्त एकच किल्ला पूर्ण करू शकता.

बल्लाळेश्वर मंदिर

गरम पाण्याच्या झऱ्याचे तळे

सारसगड किल्ला

घनगड किल्ला

तैल बैल सुळके

महत्त्वाची नोंद

१) सार्वजनिक वाहतुकीच्या (एमएसआरटीसी बस) वेळापत्रकाची अगोदर चौकशी करा आणि त्यानुसार खाली उतरण्यास सुरुवात करा.
२) कमीतकमी २ ते ३ लिटर पाणी घ्या, किल्ल्यावर गोड्या पाण्यासाठी पाण्याच्या टाक्या आहेत.
३) स्नॅक्स आणि इलेक्ट्राल / एनर्झाल पावडरसारखी एनर्जी ड्रिंक पावडर घ्या.
४) धातूच्या शिडीवर चढताना आणि उतरताना काळजी घ्या.
५) तुम्ही पेशवा वाड्यात (राजवाड्यात) रात्रीच्या मुक्कामाचे नियोजन करू शकता.