लोणार सरोवर: खगोलीय घटनेमुळे तयार झालेले विवर

प्रवासाची तारीख : २३ जानेवारी, २०२०
वाहतुकीचे साधन : रेल्वे आणि बस

लोणार विवराचा इतिहास

    लोणार सरोवर, ज्याला लोणार विवर म्हणूनही ओळखले जाते, हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणार येथे स्थित एक अधिसूचित राष्ट्रीय भू-वारसा स्मारक, खारट, सोड्याचे सरोवर आहे. प्लाइस्टोसीन युगादरम्यान पृथ्वीवर एका लघुग्रहाच्या धडकेमुळे लोणार सरोवराची निर्मिती झाली. पृथ्वीवरील बेसॉल्ट खडकातील ज्ञात असलेल्या चार अतिवेगवान आघात विवरांपैकी हे एक आहे. या विवराचे वय साधारणपणे ५२,००० ± ६,००० वर्षे मानले जाते, तथापि २०१० मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार त्याचे वय ५७०,००० ± ४७,००० वर्षे असल्याचे सुचवले आहे.

प्रवासाचा अनुभव

    आम्ही (मी आणि योगेश धर्माधिकारी) रात्री ९:०० वाजता देवगिरी एक्सप्रेसने ठाण्याहून प्रवासाला सुरुवात केली. हा पूर्वनियोजित प्रवास होता, त्यामुळे आम्ही आरक्षण केले होते. आम्ही पहाटे ४:०० वाजता छत्रपती संभाजी नगर (औरंगाबाद) येथे पोहोचलो, रेल्वे स्टेशनबाहेर चहा घेतला आणि छत्रपती संभाजी नगर (औरंगाबाद) सिडको बस डेपोला पोहोचण्यासाठी बसची वाट पाहू लागलो. पहाटे सुमारे ४:३० वाजता आम्ही बसमध्ये चढलो आणि १० मिनिटांत सिडको बस डेपोला पोहोचलो. योजनेत थोडा बदल झाला. आम्ही आधी वेरूळ लेण्यांना आणि नंतर लोणारला जायचे ठरवले. दुपारी ४:०० च्या सुमारास आम्ही वेरूळ लेण्यांवरून सिडको बस डेपोला आलो.


    छत्रपती संभाजी नगर (औरंगाबाद) सिडको बस डेपोला पोहोचल्यावर आम्हाला कळले की लोणारला जाणारी शेवटची बस रद्द झाली आहे. *टीप: अचानक होणाऱ्या बदलांसाठी तयार रहा, इतर पर्याय तयार ठेवा. बस डेपोच्या आत, काही खाजगी ट्रॅव्हल एजन्सीचे लोक येऊन तुम्हाला तुमचे गंतव्यस्थान विचारतील आणि वाहनाची व्यवस्था करतील. दुसरा पर्याय नसल्यामुळे, आम्ही खाजगी वाहनाने जायचे ठरवले, पण प्रवास खूप त्रासदायक होता, कारण हे लोक ९ आसनी वाहनांमध्ये १२ ते १४ प्रवासी घेऊन जात असत. दुसरा पर्याय नसल्यामुळे, कोणताही प्रवासी नकार देत नाही. तुम्ही नकार दिल्यास, ते तुम्हाला खाली उतरायला सांगतात.

गोमुख मंदिराचा पायरी मार्ग, लोणार सरोवराकडे जाणारा रस्ता

गोमुख मंदिराजवळील झऱ्याच्या पाण्याचे तळे

    आम्ही संध्याकाळी साडेसहा वाजता लोणारला पोहोचलो. सूर्यास्तामुळे जवळपास अंधार पडला होता. आम्ही लोणार बस डेपोच्या समोर असलेल्या कृष्णा लॉजमध्ये चेक-इन करायचे ठरवले. * टीप: आम्ही आधीच बुकिंग केले होते. मांसाहारी लोकांसाठी ढाब्यावर रात्रीचे किंवा दुपारचे जेवण करण्यासाठी खूपच कमी रेस्टॉरंट्स उपलब्ध आहेत. लवकर पोहोचून त्यानुसार रात्रीच्या जेवणाचे नियोजन करणे चांगले राहील. दुसऱ्या दिवशी, सकाळी सुमारे आठ वाजता, आम्ही लोणार तलावाच्या दिशेने चालायला सुरुवात केली. गुगल मॅपच्या मदतीने, १० मिनिटांत आम्ही गोमुख मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहोचलो. आम्ही प्रवेशद्वारावरील नोंदवहीमध्ये नोंद केली आणि पायऱ्यांच्या मार्गाने तलावाच्या दिशेने चालू लागलो. तिथे झऱ्याच्या पाण्याचा एक कुंड आहे, जिथे भाविक स्नान करत होते. कोणालाही त्रास न देता, आम्ही सरकारी तपासणी नाक्याकडे पुढे गेलो, जिथे आम्ही ६० रुपये प्रवेश शुल्क भरले. 

 * सरकारने लोणार तलावाच्या सभोवतालचा परिसर वन्यजीव अभयारण्य म्हणून घोषित केला आहे. तपासणी नाक्याजवळ, कुमारेश्वर नावाचे एक प्राचीन मंदिर पडक्या अवस्थेत आहे. आतापर्यंत आम्ही पिंजऱ्यातला मोर पाहिला होता, पण यावेळी मंदिराच्या मागे आम्हाला दोन मोर दिसले. आमच्यासाठी हे एक सुखद आश्चर्य होते. आम्हाला पाहताच ते लगेच उडून गेले. उडणाऱ्या मोराला पाहणे हा माझ्या आयुष्यातील एक अद्भुत अनुभव होता.

कुमारेश्वर मंदिर

यादनेश्वर मंदिर

    काही मिनिटांनंतर, आम्ही यदनेश्वर मंदिर नावाच्या, पडक्या अवस्थेत असलेल्या आणखी एका प्राचीन मंदिराकडे चालत गेलो. थोडा वेळ घालवल्यानंतर, आम्ही घनदाट जंगलातून चालत लोणार दर्ग्यापाशी पोहोचलो (इथे सुद्धा इस्लामिक अतिक्रमण झाले आहे, कोणता पीर येऊन इथे मेला माहित नाही.). तिथून, अगदी काही मिनिटांतच आम्ही लोणार तलावापाशी पोहोचलो. तलावाचे पाणी समुद्राच्या पाण्यापेक्षा सातपट अधिक खारट असल्यामुळे, तलावाच्या पाण्यात उतरण्यास मनाई आहे. आम्ही तलावाच्या काठावर काही वेळ घालवला. तिथे कमळजा देवीचे एक प्राचीन मंदिर आणि एक प्राचीन विहीर आहे, पण आम्ही नाश्ता केला नसल्यामुळे पोटात भूक लागल्याने आम्ही तेथे टाळले.

सरोवराकडे जाणारा घनदाट जंगलाचा मार्ग

लोणार विवरातून दिसणारे दृश्य

लोणार तलावाचे वरून घेतलेले दृश्य

    नाश्ता झाल्यावर आम्ही विष्णू देवाच्या दैत्यसुदुन मंदिराला भेट देण्याचे ठरवले. आम्ही मंदिरात थोडा वेळ घालवला आणि हॉटेलच्या खोली मध्ये परत जायचे ठरवले. मी खोलीत थोडा आराम केला आणि दुपारी १२:०० वाजता आम्ही हॉटेलमधून चेक-आउट केले, पण आम्ही आमच्या बॅगा आणि सामान हॉटेलमध्येच ठेवले आणि लोणार तलावाजवळ जेवायला गेलो. यावेळी, आम्ही एक ऑटो-रिक्षा भाड्याने घेतली आणि त्याला संध्याकाळी ५:३० वाजता परत घ्यायला सांगितले. गुलमोहर रेस्टॉरंटमध्ये जेवण झाल्यावर, आम्ही सूर्यास्ताची छायाचित्रे घेण्यासाठी पुन्हा लोणार तलावावर गेलो. गुलमोहर रेस्टॉरंटच्या समोर सरकारी गेस्ट हाऊसचे एक गेट आहे, ते गेट बंद होते, पण धातूच्या तारेच्या कुंपणातून एक छोटा मार्ग होता, तिथून लोणार तलावाचे वरून दिसणारे दृश्य सुंदर होते, आम्ही टाइमलॅप्स आणि सूर्यास्ताची छायाचित्रे काढण्यात थोडा वेळ घालवला.

दैत्यसुदुन मंदिर

दैत्यसुदुन मंदिर

दैत्यसुदुन मंदिरातील विष्णूची मूर्ती

    संध्याकाळी सुमारे ५:१५ वाजता, आम्ही त्याच ऑटो-रिक्षाला आम्हाला घेण्यासाठी बोलावले. आम्ही हॉटेलवर जाऊन आमच्या बॅगा आणि सामान घेतले. हॉटेलच्या समोरच्या बाजूला लोणार एसटी बस डेपो आहे. तिथून, आम्ही संध्याकाळी सुमारे ६:३० वाजता लोणार - जालना बसमध्ये चढलो आणि जालना बस डेपोत उतरलो. तिथे आम्ही रात्रीचे जेवण केले आणि जालना रेल्वे स्टेशनसाठी ऑटो-रिक्षा पकडली. टीप: कधीकधी ते कोणतीही पूर्वसूचना न देता लोणार - जालना बस रद्द करतात. असे झाल्यास, दुसरा पर्याय म्हणजे खाजगी वाहनांच्या (जसे की सिक्स सीटर, जीप इत्यादी) मदतीने सुलतानपूरला जाऊन तेथून जालना बस पकडणे. त्यासाठी स्थानिक पातळीवर तसेच मोबाईल ॲप्सवर बसच्या वेळा तपासणे.

जवळपास पाहण्यासारखी ठिकाणे

१. दैत्यसुदुन मंदिर

२. लिंबार्बवी (पायऱ्यांची विहीर)

३. मोठा मारुती मंदिर

४. गोमुख मंदिर

महत्त्वाची नोंद

• सार्वजनिक वाहतुकीच्या वेळा तपासा आणि त्यानुसार नियोजन करा, तसेच सार्वजनिक वाहतुकीच्या वेळेत अचानक बदल झाल्यास इतर पर्यायही तयार ठेवा.
• आरोग्याच्या समस्या टाळण्यासाठी पॅकेज्ड पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य द्या, जर तुम्हाला स्थानिक साधे पाणी चालत असेल तर तेच वापरा.
• वाजवी दरात सामान्य खोल्यांच्या आरक्षणासाठी, तुम्ही लोणार बस डेपोसमोरील कृष्णा लॉजशी संपर्क साधू शकता. संपर्क क्रमांक: +९१-७२६२२२१७२८, +९१-९४२०६२३७७७, +९१-७०५७३१६५५
• तुम्ही छत्रपती संभाजी नगर (औरंगाबाद) ऐवजी जालन्याहून थेट लोणारला भेट देऊ शकता.

लोणार सरोवर इथून दिसणारा सूर्यास्थ

लोणार सरोवर इथून दिसणारा सूर्यास्थ